Identitetet kulturore në kushtet intregimeve te shumëfishta

Shkruar nga Agron Tufa
 

Globalizmi dhe Integrimet e shumëfishta

“Rrëfimet e vogla” postmoderniste (posthistorike) sipas modelit që përshfaq Liotari në veprën “Gjendja e postmodernit: raport mbi dijen” hetojnë në fakt një kontradiktë. Kjo kontradiktë hetohet në raport me rritjen e vëllimit të kujtesës sociokulturore që shkon paralel me bjerrjen e cilësisë gjatë ruajtjes së informacionit nën kushtet gjithnjë në rritje të bumit teknologjik informativ, çka e bën kujtesën të pavlefshme, jashtënjerëzore. Kur them “kujtesë jashtënjerëzore” kam parasysh përjetimin e kësaj kujtese në mënyrë sipërfaqësore, ekzotike, të përciptë, çka do të thotë, në një farë mënyre, - “tëhuajësim” të subjektit nga kujtesa vëllimore sociokulturore transnacionale, e defunksionalizuar nga përjetimi, si diçka heterogjene. Shoqëria posthistorike apo e konsumatore, është ajo e ekspansionit globalist, përthithja dhe përshtatja e shoqërive sipas modelit të këtij ekspansioni nëpërmjet qarkullimit të informacionit përtej kufijve realë dhe imagjinarë – qarkullimit të mallrave (ndoshta edhe sheshi i qytetit tuaj ua sjell botën në vitrina: Benneton, Mango, Levi’s, Zepter), qarkullimit të shërbimeve komunikologjike (gjigandët medialë, popkultura dhe natyrisht www), qarkullimi i njerëzve pa shengen, gjithnjë e më larg, që për nevoja të punës i trajtojnë avionët si vetura dhe hotelet e huaja si dhoma të veta.
“Bajrami i fundit, për shembull, na gjeti familjarisht të globalizuar: njëri vëlla, supervizor bankier në Ernst@young ndodhej në Tiranë, në kuadër të zgjerimit regjional të formës që ka zyra në 133 shtete; vëllau tjetër, hulumtues i tregut në Birrarinë e Shkupit ishte në Oksford për të prefeksionuar gjuhën, praktikë kjo e rregullt e kompanisë së tij për t’u mundësuar menaxherëve kurse gratis të kësaj lingua franca, siç kanë qenë dikur greqishtja dhe posaçërisht latinishtja” 1
Sikundër shihet pra, teknologjia e sustave, përveç që na e shndërron këndin e punës në qendër informative botërore, ka bërë që nëpërmjet internetit dhe komunikimit virtual të njihemi me dikë në qosh të botës më mirë se sa me fqinjin e parë. Kjo situatë është quajtur rëndom “Fshati global” ose “mëhalla globale”.
“Rrjeti do të na bashkojë – nëse kjo është ajo që duam, ose do na mundësojë të thërmohemi në miliona bashkësi të ndërmjetësuara”, por “edhe përskaj problemeve që bart autostrada informative... entuziazmi im mbetet i paluhatur (Bill Gates). Në këtë autostradë informative gjeografia është gjithnjë e më irelevante pasi largësia matet me interesime e afinitete, jo me kilometra, andaj s’ka rëndësi ku ndodheni”2.
Në “fshatin global”, më së pari, kultura dhe identiteti kulturor janë më të pambrojtura nga ekspansioni. Një numër i madh filmash, veçanërisht të shteteve të pazhvilluara janë koproduksione që kryesisht ndikojnë në kastingun, zgjedhjen e temës dhe lokacionin e xhirrimit dhe kuptohet në MESAZHIN; gjithnjë e më shumë mikste kulturore përmes kolonive dhe projekteve tjera takimi të artistëve figurativë; gjithnjë e më tepër festivale e punëtori njohëse e garuese të krijuesve; grupi muzikor turko-gjerman “Kartel”, zvicerrano-shqiptar “Kapsamun”, motrat Salma dhe Sabina nga Pakistani që u popullarizuan duke kënduar në gjuhën e tyre hindu hitet e grupit suedez ABBA; transfera futbollistësh etj...3.
Pikërisht qarkullimi i këtyre vlerave mikste kulturore përbën bjerrjen e cilësisë së kujtesës, kryesisht nëpërmjet receptimit jo adekuat të tyre, por edhe nga përjetimet krejt të ndryshme në vende e kultura të ndryshme, madje shpesh deshifrime krejt të keqkuptuara. Për shembull, “ndryshe kuptohet filmi “Matriks” në Shqipëri e ndryshe në Uashington ku ka dhe muze gjithësie, si dhe veprat e reja të Bodriarit me shokë që do të përkthehen kushedi kur. E njëjta gjë dhe për serialet, të cilët në vende të ndryshme shihen diku si kritikë sociale, diku si homazh stilit amerikan të jetesës.

Ekspansioni i maskulturës

Të gjithë e njohim ekspansionin e modeleve të maskulturës amerikane, sidomos videoklipet e kanalit MTV. Këto klipe në hapësirën e shteteve postkomuniste përftojnë tjetër kuptim, nga ç’kanë në vendet që iu nënshtruan amerikanizimit fill pas luftës së dytë botërore. Këto klipe mbushin shkretëtirën e zbrazët informative, ku politika s’ka vend (kanal CNN), kulturës apo ekologjisë (GEO-kanal). Klipet veprojnë në auditorin e tinejxherëve pandërprerje, duke mos lënë kohë për reflekse, por përkundrazi, duke e tëhuajësuar nga shikuesi vetë procesin e reflekseve dhe duke e shpërngulur atë në ekran. Personazhet e përhershëm të ekranit të MTV – këkëmëdhenjtë karikatureskë Bevis dhe Bat’hed – vetë shikojnë pandërprerje klipe dhe reflektojnë pandërprerje për çka shohin. Shikuesi çlirohet nga domosdoshmëria e refleksit individual, duke përjetuar një gjendje, të cilën po e percaktojme si "tip kritik të kënaqësisë”. Kjo gjendje përfshin në vetvete kapërcimin e eksitimit seksual, ironisë, ekstazës. Bevis dhe Bat’hed marrin rolin e kanalizatorëve për emocionet e shikuesve, duke e çliruar shikuesin nga domosdoshmëria për t’i provuar ato dhe të krijojë kësisoj hapësirën e soditjes së kulluar, ku mund të meditosh lirshëm. Në këtë kuptim televizionit i mbeten mundësi më të thella, se sa Internetit interaktiv. Pikërisht MTV shpreh hapur pretendimin e kulturës masive – për kulturë të lartë. Pretendim nga ana e njërës prej subkulturave tradicionale nga më të represionuara – kulturës së fëmijëve. Kësisoj realizohet revanshi i subkulturës fëmijnore si një prej diskurseve më të ndrydhura, më të shtypura. Kjo nuk është gjë tjetër pos rrebelim kundër kulturës së të rriturve, e cila dëshiron të edukojë, por jo të argëtojë.
Ajo që bie viktimë e parë në komunikimin e ndërmjetësuar me mikset kulturore është shprishja e identitetit, kekuptimi dhe kedeshifrimi i tij. Kjo është disa herë me keq se sa “shkatërrimi/prishja e aurës” së origjinalit prej riprodhimit të veprave të artit në miliona kopje, po t’i referohemi një analogjie të Valter Beniaminit në veprën e tij “Fati i veprave të artit në kohën e riprodhimit të tyre teknik”.


Çfarë është globalizimi i kulturës?

Në një ekspozitë të vitit 2003, të mbajtur në Këln, piktori postmodernist rus Vadim Zaharov demonstroi një seri prej 4 fotografish me titullin “Ilustrimi i së pamundurës", të cilat paraqisin “pamundësinë” e takimit të kulturave të ndryshme për të krijuar një tablo universale të botës. Tema e paraqitur nga Zaharovi kishte të bënte me identifikimin e të identifikuarit qysh më parë. Detyra që i kishte vënë vetes ky artist ishte përpjekja për të identifikuar procesin e identifikimit kulturor të “gjithçkaje në gjithçka”, duke e paraqitur realitetin si një “e qeshur totale të së pamundurës”. Sipas deklarimit të piktorit, “gazi i së pamundurës” – është kultura si e tillë, për çka dëshmonin emërtimet e punimeve të tij të paraqitura në atë ekspozitë: “Takim me një roker mbi varrin e Krishtit në një fshat japonez”, “Mekdonalds-i dhe Madlen” (dialogu i hamburgerit me biskotën e Prustit nga romanin “Anës Suanit”), “Mekdonalds-i dhe vizatimi i Zhil Delëzit” (që ilustron tezën: Unë mendoj, për sa ekziston “Mekdonalds-i”) dhe “Don Kishoti kundër Internetit”. Demonstrimi i punimeve të Zaharov-it mbyllej me një pyetje-aforizëm, përplot efekt: “Përse kur ia nis – asgjë nuk mban mend, ndërsa kur mbaron – asgjë nuk kupton?”, pyetje e cila, s’para e sqaron dhe aq problemin e identitetit dhe identifikimit kulturor, sesa e mistifikon atë.
Sot ne jemi të pranishëm në takimin e kulturave të sajuara universale. Arena e përleshjeve të tyre – është hapësira masmediale, ku interneti dhe kompjuteri na parashtrojnë apo na imponojnë një tablo të përcaktuar të botës. Por paradoksi qëndron në faktin se kompjuteri vetë është një tablo. Në ekspozita xixëllojnë ekranet e monitorëve që paraqesin vetveten. Të lind përshtypja e diçkaje baroke. Këto efekte shfrytëzojnë dhe dizenjatorët. Kështu përshtjellohet një sistem i tërë social konvencash. Një botë të tillë “xixëlluese” tashmë shpesh e më shpesh mund ta shohësh në muze. Së këndejmi dhe roli i ri social i muzeve si mbikompjutra gjigandë.
Po çfarë është globalizimi i kulturës?
Janë diferencat dhe kundërshtitë, shkrirja e kulturave dhe lufta ndërmjet tyre. Në kushtet bashkëkohore globalizimi i kulturës është “Mekdonalizimi”. Qëndra e botës bashkëkohore është MEKDONALDS-I. Qendra nuk i pranon dialektet lokale. Ajo gjakon të neutralizojë potencialin kritik të vendësisë si nocion gjeofizik e etnocentrik. Në thelb – kjo është një formë e trysnisë politike, sikundërse dhe amerikanizimi.
Megjithatë amerikanizimi dhe kultura europiano-perendimore nuk janë e njëjta gjë. Në fakt kultura në Europë po shndërrohet në një prej arenave kryesore të konflikteve botërore. Kultura i shërben artikulimit të konflikteve, dhe jo pacifikimit.
Baza e jetës kulturore bashkëkohore –paratë dhe sistemi i ekspertëve – nuk janë diçka e palëkundshme dhe të ngulitura në jetën njerëzore. Kultura bashkëkohore po përjeton një proces "kreolizimi", domethënë e realizon veten si një amalgamë e gjuhës së skllevërve dhe gjuhës së skllavopronarëve. Nga kjo pikëpamje, “globalizimi” mund të kundrohet si “G-lokalizim”, ku është përforcuar roli i shoqërive transnacionale (ndër to dhe i atyre nonprofite) si agjentë të globalizimit.
“Hibriditeti” i kulturës botërore – është cilësi kryesore e saj. Mbi këtë bazë qëndron suksesi i paraparë i pop-kulturës anglo-amerikane, e cila krijon një mjedis ideal për amerikanizimin e hapësirës së kulturave nacionale. Po, amerikanizimi, është, padyshim, vulgarizimi i hapësirës kulturore, por, nga ana tjetër, kjo është dhe rruga e vetme e ç’feudalizimit nga pushtetet e hierarkive të vjetra (nga provincializmi negativ).
Vetamerikanizimi i emigrantëve të SHBA-ve mund të kundrohet si një model universal dhe prototip i amerikanizimit të suksesshëm të të gjithë botës. Konkluzioni: Mos ndoshta Europa nuk duhet t’i kundërvihet Amerikës? Mos ndoshta Europa duhet të bëhet edhe më shumë amerikane, që të mund të mbërrij të bëhet “edhe më europiane”?

Kultura globale është krizë e identitetit kulturor

Ndoshta më produktive është të flasim për procesin e identifikimit si për rezultatin e fundmë të këtij procesi (ndër to dhe identitetit kulturo-politik). Por nëse e kundrojmë identifikimin si proces, atëherë na dalin ashiqare dy faktorë të përkundërt të këtij procesi – lëvizja drejt zbulimit/hapjes/përshfaqjes, demonstrimi i identitetit tënd kulturo-historik në sfondin mondialist të hapësirës kulturoro-sociale – dhe tendenca për ta fshehur identitetin tënd autentik nacional-kulturor.
Projekti komunist i globalizimit si në Shqipëri, si në Lindje, përllogariste natyrën e dyfishtë të procesit të identifikimit, duke shfrytëzuar në mënyrë spekulative një diskurs të tillë të pushtetshëm, i cili e lejonte njeriun shumë më tepër të fshehë, sesa të zbulojë identitetin e vet nacional-kulturor.
Pyetjes: kush je ti? Njeriu i “botës së dytë a të tretë”, i përgjigjej, pa e vrarë mendjen: jam punëtor, jam inxhinjer, jam oficer, jam shkrimtar, jam minator, por kjo nënkuptonte gjithashtu se përveç këtyre profesioneve, pa thënë mbetej edhe “jam vllah, jam grek, jam kosovar, jam goran, jam hebre, jam tatar, serb, rus, taxhik, gjeorgjian, armen etj”, përveç kësaj, zona e nënkuptuar e e heshtur e identifikimit sipas dobësimit të eskspansionit botëror komunist bëhej gjithnjë e më ndikuese, gjithnjë e më e gjerë. Fshehja e “çifutizmit”, apo “vllahizmit” apo “shqiptarizmit” në Greqi e gjetkë, u bë përgjatë shpërndarjes së roleve sociale një faktor shumë më i rëndësishëm e kryesor, sesa shenjat demonstrative “titullare”, klasore-profesionale. Pikërisht për këtë shkak në vendet e Europës Lindore dhe veçanërisht në Shqipëri dalin probleme serioze me forrmimin autentik të “Shqërive të hapura”.
Inercia e fshehjes kulturo-historike mbetet një faktor i ndjeshëm i zhvillimeve të regjimeve postkomuniste, e megjithëse sot “zona e heshtjes” është rrudhur së tepërmi, prapëseprapë hapja autentike e shoqërisë është më tepër një potencial, sesa një realitet. Deri më sot “shoqëria e hapur” kuptohet në Shqipëri si një “shoqëri specialistësh me cilësi të lartë profesionale” (rudiment i shkallës marksiste të vlerave klasore-profesionale). Këtë duhet ta vemë patjetër në hesap, ngase përsëshpejti fjala do të shtrohet për identitetin mbareuropian. Ambivalenca kuptimore gjeopolitike dhe religjioze-kulturore e identitetit të Shqipërisë përthellohet me përvojën mondiale të “fshehjes së hapur” të vetëzbulimit të njeriut në botën bashkëkohore.
Ka gjasa të bëjnë vaki situata, kur ideologjia e mondializmit do të shfrytëzohet drejtpërsëdrejti si një instrument i ashpër i ndarjes së kulturave dhe popujve në një shkallë shumë më të madhe, sesa përafrimit të tyre. Dhe kjo ndoshta është paralajmërimi më kanosës për Europën, e cila gjakon të vetëdijësohet dhe të përforcojë unitetin kulturoro-politik.
“Mekdonalds-i” bashkon duke ndarë, dhe me kohë ndarja do të ndjehet gjithnjë e më thekshëm.

Pasfjalë

Sado paradoksale duket, për Shqipërinë dhe Kosovën dhe shqiptaret e Maqedonise, kryesisht, për identitetin kulturor shqiptar, më i rrezikshëm se globalizmi është provincializmi. Projektimi ynë në struktura qofshin euro-atlantike, qofshin mbareuropiane paraqesin shumë më tepër hendeqe, se sa ura. Tendenca e parë, ajo për integrim me çdo kusht e me çdo mundësi të identitetit tonë kulturor në Europë, e përkrahur nga retorika zyrtare e politikave qeveritare, nuk mund të shkaktojë asnjë mbresë të vënë re. Kjo ndodh për arsye se edhe nëse shqiptarët kanë prodhuar dhe prodhojnë një identitet kulturor (ku të zbehtë, ku të spikatur, mekanizmat e politikave tona kulturore janë tërësej hipokrite, jo profesionale, pa kujdesin më të vogël për të përshfaqur reliefet e këtij identiteti në sfera të ndryshme të kulturës, e në këto kushte, ne shqiptarët, jo vetëm që nuk mund t’i imponojmë asfarë hijeje identiteti kujt, por edhe po bjerrim e zvetënojmë atë fizionomi të identitetit të trashëguar.
Midis gjakimit për t’u integruar në kokakolizmin dhe detin bluxhins të euroamerikanizmit global, dhe gjakimit për ringritjen, rilidhjen e një identiteti të përforcuar kulturor shqiptar - me spikamë vlerat kulturore tradicionale – shohim se gjithnjë e më shumë po fiton e para; vrulli integrues i gjeneratave “Pepsi-Kola” integrohen si provincialë të një identiteti global, duke u dezintegruar pa dhimbje nga një ish-identitet kulturor, dikur i spikatur, por që vjen duke u zbehur, duke e humbur motivin social, së këndejmi – forcën centrifugale.
Ajo pjesë e ndjeshme ndaj identitetit nacional kulturor – shkrimtarët dhe artistët elitarë, rreken të eksperimentojnë, të kërkojnë rrugët për të bërë ndoshta sugjestionin vendimtar me tharmet e kulturës autentike shqiptare, duke gërmuar nga arkaika, folklori, traditat religjioze, doket e bestytnitë, si formën, ndoshta, të rezistencës së fundit, para se gjithçka ta kaplojë batica e imitimeve nga kulturat fqinje, maskultura euro-amerikane, - dezintegrimi dhe i vetëdijes së përkatësisë kulturore, me fjalë të tjera – likuidimi i çdo gjurme “shqiptarësie”. Rezistenca është Vetëdija mbi Identitetin. Dhe Identiteti nuk është një foshnje, të cilën mund ta adoptosh.

__________

1. Lindita Kadriu: “Glokalizmi”, revista “Brezi 9”, verë 2003.
2. po aty
3. po aty
 

JU MUND TE DEBATONI NE LIDHJE ME TEMAT NE FORUMET E HAPURA PER PEN QENDREN E KOSOVES!