- A e mbulon emërtimi “trashëgimi kulturore e Kosovës” tërë mozaikun kulturor të trashëguar në këtë vend?
- Ideja enklavizuese e manastireve ortodokse në Kosovë a prodhon efekte që konfrontojnë mjedisin kulturor të Kosovës?
- Kush e ka ndërtuar stereotipin kulturor të Kosovës si përplasje civilizimesh përmes trshëgimisë së objekteve materiale të kultit, duke e reduktuar atë në trashëgimi ortodokse dhe islame?
- Cila është gjendja e trashëgimisë kulturore të antikitetit në Kosovë?
- A janë të gatshëm të gjithë banorët e Kosovës t'i njohin vlerat kulturore të trashëguara ndër shekuj në këtë hapësirë si pasuri e civilizimit global pavarësisht nga kush janë ndërtuar dhe firmën e kujt bartin?

Tribuna mbahet ditën e premte, 1. 12. 2006 në orën 11:00 në amfiteatrin e Bibliotekës Kombëtare dhe Universitare të Kosovës

Fjalët hyrëse për debat:

- Edi Shukriu
- Mehmet Kraja
- Shkelzen Maliqi
- Milazim Krasniqi
- Flamur Doli

TRASHËGIMIA KULTURORE E KOSOVËS: VLERAT, SFIDAT DHE MUNDËSITË

Shkruar nga Dr. Edi Shukriu


Ata që nuk e njohin të kaluarën janë si foshnja, nuk din gjë! është një thënie që e përdor shpesh, ndonëse është shkruar para 2000 vjetëve. Mendoj se me këtë shprehet thelbi i nevojës për njohjen e së kaluarës: të fitohen njohuritë dhe eksperienca; ta njohim veten dhe të tjerët dhe përmes njohjes reciproke të kuptohemi dhe të respektohemi.

Të kuptuarit e trashëgimisë kulturore në rend të parë do të thotë të kuptuarit e shtresimeve kulturore në kohë dhe në hapësirë, si dhe të kuptuarit e shumë-dimenzionalitetit të saj. Andaj, studimi i trashëgimisë zë fusha të llojshme, siç janë arkeologjia e deri tek filozofia e psikologjia, duke përfshirë dhe shkencat natyrore.

Trashëgimia kulturore është pasqyrë e vlerave dhe e nivelit kulturor të një populli. Tradita e trashëguar dhe shkalla e studimit dhe e kujdesit ndaj trashëgimisë janë shprehje e dy komponenteve kyçe për përcaktimin e nivelit kulturor të një populli apo të një hapësire: (1) të nivelit kulturor në të kaluarën, dhe (2) të nivelit kulturor në të tashmen. Në kuadër të kësaj, marrja me trashëgimi nënkupton tri kushte thelbësore, që mund të paraqiten si paraqisja shkurtimisht si NPP: (1) Njohje, (2) Profesionalizëm dhe (3) Pasion.
 
 
1. Vlerat trashëgimore: përkatësia kosovare, europiane dhe botërore
 
Kosova, territor i përshtatshëm për jetë që nga parahistoira e hershme, është një hapësirë e begatshme me traditë kulturore, sa materiale aq edhe shpirtërore. Trashëgimia e saj u shtresua që nga kulturat e para bujqësore para 8000 vjetëve, mbase dhe më heret. Kjo kulturë, e lindur nga substrati neolitik, u gërshetua me elemente indoeuropiane eneolitike dhe krijoi adstratin ilir, që në mesjetë u njoh si arbëror/shqiptar. Kosova, si territor qendror dardan, krijoi identit politik me krijimin e shtetit të Dardanisë (IV-I p.e.r.). Mbi këtë bazë trashëgimore ndikuan apo u bënë pjesë e shtresimeve edhe kulturat e popujve të tjerë (helene, romake, sllave-serbe, osmane). Është e vlefshme të ceket se identiteti i krijuar në kuadër të shtetit dardan dhe rezistenca e vazhdueshme ndaj romakëve bënë që në vitin 279 të krijohej njësia e veçantë administrative-politike romake, Provinca e Dardanisë. Në antikën e vonë dhe në mesjetë Dardania u gjet nën pushtetin e perandorisë së fuqishme bizantine. Në fund të mijëvjeçarit të parë u dominua nga shteti bullgar i Samuilit, në shekullin XII u nga shteti mesjetar serb, nga shekulli XV nga perandoria otomane, në kuadër të së cilës u krijua Vilajeti i Kosovës, ndërsa në fillim të shekullit XX iu dha Mbretërisë Serbe, Kroate dhe Sllovene, për të pasuar me rrjedhat e tjera historike, tani më të njohura. Si rrjedhojë e një historie të tillë kishte dhe ndikime e shtresime të llojshme kulturore.

Shtresimet e tilla, në Kosovë e kudo, shtrojnë edhe çështjen e përkatësisë etnike. Si rrjedhojë shfaqen dhe mëtimet për përvetësimin e tyre, duke sjellur dhe situata absurde. Po të ishte e natyrshme kjo, italianët do të mund të thoshin Roma është e jona, të na ndalonin hyrjen në të dhe, njëkohësisht, do të mund ta kërkonin të drejtën historike mbi Kosovën, se romakët e sunduan mbi 500 vjet!

Mendoj se trashëgimia kulturore është vlerë e përbashkët e popullatës që jeton në një territor të caktuar dhe si e tillë është një kubik i mozaikut kulturor europian dhe botëror.
 
 
2. Sfidat politike, legale, administrative dhe profesionale
 
Trashëgimia e Kosovës përballet me sfida të shumta dhe në kuadër të tyre do të veçoja: 1) Shfrytëzimin e trashëgimisë si mjet i presionit politik nga Serbia, 2) Joprofesionaizmin dhe 3) (Mos)Çasjen e UNMIK ndaj trashëgimisë deri në vitin 2004. Duke mos nënvlerësuar sfidat e tjera me të cilat ballafaqohet Kosova në fushën e trashëgimisë, mendoj se sfida më e madhe është sfida politike siç ishte dhe më parë, ashtu siç mendoj se ku përzihet politika ditore nuk ka mbrojtje reale të trashëgimisë.

 
E kaluara e Kosovës është e stërngarkuar me shfrytëzimin e trashëgimisë për nevoja politike, përkatësisht për krijimin e të drejtës false historike të serbëve mbi Kosovën. Në kuadër të kësaj politikat serbe kanë krijuar dhe ushqyer ndarjen e trashëgimisë në baza religjioze, duke i dhënë prioritet objekteve ortodokse dhe duke e reduktuar trashëgiminë kosovare në trashëgimi ortodokse dhe islame. Enklavizizimi i manastireve ortodokse në Kosovë, pa dyshim, prodhon efekte konfrontuese në mjedisin kulturor të Kosovës. E kaluara e afërt, marsi i vitit 2004 është shembull i tillë, duke qenë rezultat i pakënaqësisë së popullatës me gjendjen e krijuar dhe me mos respketimin e vullnetit të popullit aq ishte dhe tërheqje e vëmendjes tek njeri nga gjeneratorët që pengojnë arritjen e pavarësisë dhe stabilitetin e Kosovës.

Ndarja e trashëgimisë në baza etnike në Kosovë është absurditet sui generis. Kosova është ballafaquar gjatë me përdorimin e trashëgimisë si mjet të presionit politik. Madje edhe gërmimet e suksesshme në Vërmicë (1974-1975) u keqpërdorën në vitin 1981 për ta akuzuar shkencën kosovare dhe shqiptarët si shkatërrues të kinse varreve mesjetare serbe. E vërteta ishte krejt tjetërfare: në mesin e katër arkeologëve që i zhvilluan gërmimet ishte vetëm një shqiptar, ndërsa objektet e luajtshme u konzervuan në kohë rekorde dhe u vendosën në vitrinat e Muzeut të ri Arkeologjik në Prizren.

Është me rëndësi të ceket se këtë trashëgimi, studimin dhe mbrojtjen e saj, asnjëherë nuk e kemi parë të ndarë në baza etnike, gjë që nuk mund t’i atribuohet regjimeve serbe. Mjerisht, logjikën e ndarjes etnike e ka pranuar edhe administrata ndërkombëtare e pasluftës në Kosovë, nën propagandën e njohur me decenie se qenkan të rrezikuara nga shqiptarët! Loja e regjimeve serbe me trashëgiminë ortodokse në Kosovë është më se e njohur për ne. Madje, në Kosovën e pasuftës kishat dhe manastiret ortodokse u bënë ‘kështjella’ serbe, të mbrojtura nga KFORi. Rreptësisht të ndaluara për shqiptarët! Ndalesa vlente edhe për një vizitë të shkurtër të ekspertëve shqiptarë, qofshin ata edhe pjesë përbërëse e delgacionit të UNESCOs.

Është e vërtetë se historia botërore njeh mëtime për shfrytëzimin e trashëgimisë si mjet për arritjen e qëllimeve politike, siç ishte përdorimi i megaronit dhe të kryqit të thyer (svastika), të njohur si simbol i rrugës diellore që nga parahistoria e hershme. Por, duhet të përkujtoj se historia është po aq dëshmitare e dështimit të këtyre mëtimeve.
Pse nuk iu kushtua kujdes i mjaftueshëm trashëgimisë? Faktorë të shumtë ndikuan në Kosovën e pasluftës, por mendoj se frika e UNMIK-ut nga e kaluara e afërt dhe përjetimet e tmerrshme të popullit të Kosovës, kishte si rrjedhojë edhe ikjen nga trashëgimia në përgjithësi. Ishte ky një tentim i UNMIK-ut për damnatio memorie (fshirje e kujtesës). Përkujtoj, mëtimet e tilla gjatë gjithë historisë së njerëzimit nuk patën sukses. Ngulfatja dhe moskujdesi ndaj trashëgimisë dhe mospërfillja ndjenjave të popullatës, ka rezultuar me pasoja të papritshme. Edhe marsi i vitit 2004 e dëshmon këtë. Dhe tani, në vend të përkujdesjes dhe gjetjes së mekanizmave preventivë, duhet të merremi me pasojat.

Në vitin 2000 e pas, jo kot, insistoja tek UNMIK-u që ta inicojmë bërjen e një muzeu, ku do të paraqitej e kaluara e afërt e popullatës së Kosovës. Çka me serbët e pasluftës në Kosovë? ishte reagimi i tyre. Një pjesë e muzeut do ta përfshinte dhe periudhën e menjëhershme të pas luftës, është dhe kjo pjesë përbërëse e historisë! u përgjigjesha. Kot, prioritet jo vizionar për ta ngeli fshirja e kujtesës.

Sa një objekt kulti i takon vetëm një populli? çshtë një pyetje që është riaktualizuar sërish. Se objektet e kultit ngriten njera mbi tjetrën, për t’u shlyer gjurmët e mëhershëm këtë e di çdo shkencëtar e profesionist. Edhe historia e Kishë së Shën Premtes e dëshmon këtë: nisi si tempull pagan për t’u bërë kishë e krishterizmit të hershëm, bazilikë e periudhës bizantine, kishë mesjetare ortodokse, xhami dhe sërish kishë ortodokse. Shembuj të tillë ka përplotë, siç është edhe rasti i Kishës në Graçanicë, për të cilën edhe Branislav Nushiq shkruan se është ndërtuar mbi themelet e kishës latine.

Është e vertetë se kishat ortodokse janë mbrojtur me shekuj dhe me shumë xhelozi nga shqiptarët. Ka të bëjë kjo me etikën shqiptare? Mendoj se mbrojtja është motivuar pikë së pari nga fakti se ato kisha ishin të tyre dhe i ndjenin si të tyre edhe pas konvertimit në islamizëm. Kjo përkon, pikë së pari me çështjen e trashëgimisë shpirtërore apo trashëgiminë e paprekshme, e cila i sfidon shekujt. Jo kot, popullata musimane shqiptare edhe sot e kësaj dite e feston Shën Gjergjin me kalendarin ortodoks dhe përcjellë, ndonëse edhe pavetëdijshëm, ritualet e kalendarit ortodoks.

A kemi bërë sa kemi mundur apo jemi kapluar nga retorika, lufta për pushtet, pseudo-profesionalizmi dhe pasioni amatoresk? Kosova dhe e ardhmja e saj po ballafaqohet sërish me sfidën e shfyrtëzimit të trashëgimisë ortodokse si mjet i presionit politik, tani çuditërisht dhe me trysni ndërkombëtare. Tani shtrohet pyetja se sa ne jemi të përgatitur për këtë dhe në këto momente vendimtare. Mendoj se Grupi negociator dhe vendimmarrësit e tanishëm të Kosovës nuk e kanë pasur parasysh sa duhet rëndësinë e trashëgimisë kulturore dhe aftësitë e palës tjetër që këtë ta shfrytëzojnë, andaj 1) është bërë ekipi politik, me bashkëpunëtorë të seleksionuar sipas ndikimeve politike dhe 2) ka dominuar jotransparenca. Si pasojë janë edhe 40 zonat e mbrojtura të trashëgimisë ortodokse, të cilat, si do që të quhen, janë lloj i eksteritorialitetit.

Çështjet administrative të mbrojtjes së trashëgimisë janë sfidë tjetër. Me këtë rast do të thosha se shkatërrimi, mos kujdesi, ndërtimet pa leje e me leje në lokalitetet e trashëgimisë janë bërë dukuri. Ndërtimi i bazenit të notit dhe shkatërrimi i lokalitetit të madh arkeologjik në Zlakuçan, me terma të periudhës romake dhe tempullin e shekullit I, është njeri nga rastet e tilla. Për këtë i kam shkruar Presidentit Rugova, Kryeministrit Rexhepi dhe Ministrit përgjegjës Brajshori, si dhe lidhur me çështjen e kam informuar opinionin përmes mediave. Asnjë përgjigje nuk kam marrë. Përkundrazi, Presidenti ka prerë trakën e inagurimit të bazenit të notit në Zlakuçan.

Mbrojtja e e vërtetë e trashëgimisë nënkupton bashkëpunimin midis institucioneve të llojshme, përfshirë dhe policisë. Mungesa e këtij bashkëpunimi, si dhe jo vetëdija e duhur për vlerat e saja bënë që Kosova të ballafaqohet edhe me tregëtimin me trashëgiminë e luajtshme, vjedhjen e saj, madje ajo edhe t’u dhurohet ndërkombëtarëve që veprojnë në Kosovë (sic!).

Me këtë rast duhet theksuar edhe mosangazhimin e duhur të UNMIK-ut dhe OKB-së në përgjithësi për kthimin e trashëgimisë kosovare të marrë në Serbi para luftës në Kosovë, mendoj për thesarin arkeologjik, atë etnologjik dhe për gjithë dokumentacioni e trashëgimisë. Kthimi i vetëm një objekti, Hyjneshës së Prishtinës, ishte edhe një lojë politike. Opinioni duhet ta dijë se, për dallim nga thesari etnologjik dhe dokumentacioni i trashëgimisë, thesari arkeologjik i është huazuar Beogradit për ekspozitën Arheolosko blago Kosova i Metohije (për të ekziston dokumentacioni). Është çështje tjetër pse dy arkeologët shqiptarë të Muzeut të Kosovës nuk i përfillën rekomandimet e mija që të mos bashkëpunonin për këtë ekspozitë me prapavijë politike. Po ashtu u thashë se si parapaskenë shoh si qëllim mbajtjen e objekteve në Beograd, pasi që lufta në Kosovë kishte filluar.

Në fund, dua të cek se mbrojtja adekuate e trashëgimisë kulturore ofron mundësi të shumta, duke u nisur nga zhvillimi i ekonomisë turistike, bashkëpunimi rajonal e më gjerë dhe si urë për ngritjen e respektit të ndërsjellë midis popujve dhe ndërtimin e paqes. A janë të gatshëm të gjithë banorët e Kosovës t'i njohin vlerat kulturore të trashëguara ndër shekuj në këtë hapësirë si pasuri e civilizimit global pavarësisht nga kush janë ndërtuar dhe firmën e kujt bartin? Mendoj se po, siç mendoj se duhet punuar ende shumë për ngritjen e vetëdijes për ta mbrojtur këtë.

Në Prishtinë, 1dhjetor 2006

JU MUND TE DEBATONI NE LIDHJE ME TEMAT NE FORUMET E HAPURA PER PEN QENDREN E KOSOVES!