- A e mbulon emërtimi “trashëgimi kulturore e Kosovës” tërë mozaikun kulturor të trashëguar në këtë vend?
- Ideja enklavizuese e manastireve ortodokse në Kosovë a prodhon efekte që konfrontojnë mjedisin kulturor të Kosovës?
- Kush e ka ndërtuar stereotipin kulturor të Kosovës si përplasje civilizimesh përmes trshëgimisë së objekteve materiale të kultit, duke e reduktuar atë në trashëgimi ortodokse dhe islame?
- Cila është gjendja e trashëgimisë kulturore të antikitetit në Kosovë?
- A janë të gatshëm të gjithë banorët e Kosovës t'i njohin vlerat kulturore të trashëguara ndër shekuj në këtë hapësirë si pasuri e civilizimit global pavarësisht nga kush janë ndërtuar dhe firmën e kujt bartin?

Tribuna mbahet ditën e premte, 1. 12. 2006 në orën 11:00 në amfiteatrin e Bibliotekës Kombëtare dhe Universitare të Kosovës

Fjalët hyrëse për debat:

- Edi Shukriu
- Mehmet Kraja
- Shkelzen Maliqi
- Milazim Krasniqi
- Flamur Doli

TRASHËGIMIA KULTURORE E KOSOVES

Shkruar nga Dr. Flamur Doli

Për Tribunën e organizuar nga PEN Qendra e Kosovës me temën Trashëgimia kulturore e Kosovës – cila është ajo?

Me këtë rast do të ndalem vetëm në një segment të Trashëgimisë Kulturore të Kosovës, përkatësisht në kullën shqiptare. Edhe pse, nocioni i Trashëgimisë Kulturore, në kuptimin më të thellë, është një dhe i pandashëm, përkundër diversitetit të tij dhe përbërsëve shumë shtresorë dhe kompleks në diakroni dhe sinkroni të zhvillimit të tij. Dhe vetëm kështu, dhe jo ndryshe, duhet trajtuar trashëgimia, mu ashtu siç trajtohet sot e gjithë ditën në mbarë botën e civilizuar.

Karta e Venecies, miratuar në Kongresin e II-të Ndërkombëtar, në vitin 1964, në kontekst të mësipërm, thotë:
“Vlerat e trashëgimisë kulturore të popujve që mbartin në vetvete një mesash shpirtëror të së kaluarës në kohën tonë janë dëshmi e gjallë e traditave të tyre shekullore.

Sot, njerëzimi sa vjen e më shumë bëhet i ndërgjegjshëm për unitetin e vlerave njerëzore të cilat i konsideron si pasuri të përbashkët dhe ndaj brezave që vijnë është bashkarisht përgjegjës për ruajtjen e tyre. Ai, pra edhe shoqëria e jonë, ka detyrime që këtë pasuri t’ua përcjellë brezave të ardhshme me gjithë pasurinë dhe vërtetësinë e saj”.

Pa mëdyshje se në këtë pasuri të përbashkët kulturore të njerëzimit edhe populli shqiptar dha një kontribut, si në lëmin e trashëgimisë materiale, po ashtu edhe në lëmin e trashëgimisë shpirtërore.

Në këtë kontekst, në kuadër të arkitekturës popullore autoktone, përkatësisht të asaj vernakulare, kultura materiale shqiptare dha një kontribut të çmuar. Kjo në veçanti spikatet me ndërtimin e kullës së tipit të Rafshit të Dukagjinit, rrënjët evoluitive të së cilës zunë fill së ndërtuari që nga lashtësia e thellë parahistorike.

Thënë me një fjalë, madje në kuptimin më të thellë të kontekstit të sipër thënë, kulla e tipit të Rrafshit të Dukagjinit është një monument i mirëfilltë dhe i veçant, të cilin kultura tradicionale shqiptare ia la në trashëgimi thesarit të kulturës materiale gjithëbotërore.

Themi të veçant, ngase me kompleksitetin e tipareve të saj dalluese urbarkitektonike, në këtë gjini ndërtimesh tradicionale, kulla karakterizohet si autoktone dhe e papërsëritshme gjetkë, jo vetëm në rajonin ballkanik por edhe gjithë evropian.

Mbështetur në eksplorimet e Akdemisë Serbe të shkencave të zhvilluara në vitet e pesëdhjeta në Kosovë, dhe në studimet individuale të shkencëtarëve të tjerë serb, shkenca serbe nuk mundi në asnjë mënyrë t’ia mohoj përkatësinë e saj kulturore.

Prandaj, studiuesit e njohur serb të kësaj lëmie, në publikimet e tyre, kullën e Rrafshit të Dukagjinit e quajtën si: “arnautska kulla”, “shiptarska kulla”, “shqiptarska kulla”, madje edhe si “albanska kula”.

Në këtë kontekst do ta veçoja një studim serioz të titulluar: “Kulla shqiptare e Plavës si tip banese”, të autorit Arh. Jovan Kruniq, botuar në: Zbornik Arhitektonskog Fakulteta, Univerzitet u Beogradu, 1953-56, faqe 171-182.

Ndaj, jo rastësisht, për shkak të arsyeve të sipër shtruara, duke ia ditur rëndësinë shumë domethënëse të kullës shqiptare, si pjesë e identitetit kultor shqiptar, gjatë luftës së fundit, kulla, sikundër dhe monumentet e tjera, në mënyrë të planifikuar dhe sistematike u shkatërrua prej rregjimit dhe forcave serbe. Prandaj, me të drejtë, studiuesi Robert Elsie, lidhur me kontekstin e mësipërm, konstaton: ”Ishte gjithashtu koha kur hegjemonia e huaj, me strategjinë e saj të mbrapshtë të spastrimit etnik dhe urejtjes së verbër, po orvatej të fshinte e të zhdukte kulturën shekullore, po ende të brishtë, të shqiptarëve të Kosovës, një kohë kur gjenocidi në Ballkan përsëri po ngrinte kokën e vet të shëmtuar”.

Pas gjithë kësaj, sot, është për t’u habitur se si disa individ kompetentë të Instuticioneve të kulturës japin deklarata të papërgjegjshme duke thënë, madje me një lehtësi të pa përballueshme, se kullat shqiptare nuk mund të konsiderohen si monumente kulture?!

Më poshtë do të japim prova se e vërteta në këtë kontekst qëndronë ndryshe.

Si kontribut timin, në kontekst pozitiv të sipërthënë, do të përmendja faktin se gjatë viteve 1999 dhe 2000, në Gjermani i hapa dy ekspozita nga lëmi i trashëgimisë popullore të Kosovës. Me ç’rast, një hapësirë e veçantë iu kushtua kullës shqiptare të tipit të Rrafshit të Dukagjinit.

Fill pas kësaj, në Agjensionin Evropian për Rindërtim, me seli në Prishtinë, aplikova me propozim projekt për pregaditjen e ekspozitës dhe katalogut nga lëmi i Arkitekturës popullore të Kosovës, e cila do të përfshinte arkitekturën tradicionale rurale si dhe arkitekturën tradicioanle urbane të qyteteve të Kosovës. Me këtë rast, u arrit që për herë të parë në dokumentat zyrtare - ndërkombëtare të Agjensisë Evropiane për Rindërtim, të thuhet me sa vijon:

“Hyrje. Kosova mund të krenohet me trashëgiminë e saj të pasur të arkitekturës tradicionale dhe popullore. Kullat, shtëpitë shqiptare të fortifikuara, si dhe shtëpitë tradicionale rurale, nuk janë të njohura vetëm për shkak të bukurisë dhe kompleksitetit të tyre arkitektonik, por njëherësh ato ofrojnë një dëshmi shumë interesante lidhur me organizimin e jetesës në shoqërinë tradicionale shqiptare.

Gjatë luftës, kullat, si elemente të kulturës dhe trashëgimisë shqiptare, sistematikisht u shkatërruan ose u dëmtuan në përmasa të ndryshme. Duke marrë parasysh kompleksitetin e tyre arkitektonik, si dhe shpesh herë, edhe përmasat e tyre të mëdha, për to deri më tani nuk është dhënë ndonjë ndihmë ndërkombëtare, ndaj shumë prej tyre rrezikohen që pakthyeshëm të humbasin nëse brenda një kohe të shkurtër nuk bëhet restaurimi i tyre…

…Duhet ngritur vetëdijen për përmasat e dëmtimeve të cilat iu shkaktuan trashëgimisë kulturore shqiptare si dhe për urgjencën e rikonstruimit dhe mbrojtjes së tyre”.

E gjithë ajo që u mbarështrua më sipër, natyrshëm rezultoi me vlerësime të drejta të përkatësisë kulturore të kullës së tipit të Rrafshit të Dukagjinit edhe në qarqet kulturore relevante.

Do të thotë, përkufizimi i drejtë i përkatësisë kulturore të kullës shqiptare u zyrtarizua edhe në dokumentet e institucionit më të lartë botëror i cili mirret me mbrojtjen e trashëgimisë kulturore, siç është UNESCO. Kështu, në publikimet e UNESCOS: të vitit 2004 dhe 2005, lexojmë:

“Për arkitekturën vernakulare (autoktone vrejta ime) të Kosovës perëndimore karakteristike janë shtëpitë e fortifikuara dy katëshe me dyshekllak (çardak) dhe banesat impresive të fortifikuara ndërtuar prej gurit, të quajtura kulla.

Shtëpitë e fortifikuara (kullat). Historia: Banesë gjysëm e fortifikuar e ndërtuar prej gurit për familje të gjerë - familje të mëdha. Tipike për kulturën shqiptare. Haset në pjesë të ndryshme të Ballkanit, por shumë e shpeshtë në Kosovën perëndimore – Rrafshin e Dukagjinit (Deçan, Junik, Nivokaz, Strellc, Isniq, Botushë, Vrellë).

Nga 2000 kulla të cilat eksistonin para 1998/99 shumë prej tyre u shkatërruan. Kullat kosovare kryesisht datojnë prej shekullit të 18 dhe 19, por ato u ndërtuan edhe gjatë dekadës së parë të shek. 20. Ato u ndërtuan për familje të gjerë si banesa gjysëm të fortifikuara dhe i përkasin kulturës shqiptare…”

Duke e ditur mirëfilli se kulla ka të bëjë drejtpërsëdrejti me identitetin kulturor dhe kombëtar të shqipatrëve dhe mbështetur në qëllimet shovene serbomadhe të përkufizuara më sipër nga studiuesi Robert Elsie, forcat ushtarake të okupatorit serb ndërrmorën një fushatë të paparë në shkatërrimin e kulturës sonë materiale, e në veçanti të kullës shqiptare.

Kështu, me dhjetëra e dhjetëra shtëpi dhe kulla të bukura të fshatit Vërmicë, ndërtuar në tërësi prej gurit, muret e të cilave ishin zbukuruar me një ornamentikë popullore jashtëzakonisht të pasur si mbijetoja të besimeve të lashta pagane nga kompleksi i hyjnive mbrojtëse të shtëpisë, u dogjën dhe u shkatërruan nga forcat ushtarake serbe gjatë luftës së vitit 1999. Okupatori serb, duke qenë i vetëdijshëm për vlerat e mëdha të këtyre shtëpive, pastaj për rëndësinë e tyre historike e arkeologjike, i shkatërroi ato pamëshirshëm, duke e lënë një fshat të tërë në rrënoja.
Po këtë fatëkeqësi e përjetoi edhe fshati tjetër i Dukagjinit, i cili në tërësi ishte i ndërtuar me kulla shqiptare të tipit të Rrafshit të Dukagjinit. Ky fshat në vend se të shndërrohej në një muze të hapur etnologjik, ai nga forcat sërbe poashtu u shndërrua në fshatë rrënojë.

Po kështu, edhe shumë kulla të Junikut historik, gjatë kësaj lufte u dogjën, ndër to do përmendur kullën e njohur “Oda e Junikut” me vlera të mëdha arkitektonike dhe me një rëndësi të madhe historike për popullin shqiptar. Pastaj kompleksin e kullës të familjes së Makajve, e cila në përbërje kishte edhe dy kosha (drithënikë) me vlera të jashtëzakonshme.

Më tej, pashmangshëm, duhet përmendur edhe kullën monumentale të Loshajve, e njohur edhe si kulla e Dylshabanëve. Ajo u dogj nga forcat serbe, dhe në mungesë të përkujdesjes institucionale dhe private, u rrafshua me tokë. Edhepse e djegur, kjo kullë, me tiparet e arkitekturës së mureve të saj dukej e bukur dhe monumentale, ndaj e njëjta së paku duhej të konservuar dhe ruajtur si e tillë.

Po kështu, edhe kulla qytetare e Pejës, përkatësisht kulla e kompleksit tradicional të banimit të Haxhi Zekës, pa mëdyshje kulla me tipare më monumentale dhe më të arrira, u dogj. Ajo, u restaurua me iniciativë dhe financim të pronarit të sotëm, në mënyrë jo profesionale dhe jo institucionale. Ndërkaq, shtëpia e familjes në oborr të këtij konaku, tipike për qytetin e Pejës, si një shtëpi margaritar, me vlera të mëdha arkitektonike, edhe përkundrejt hartimit të projektit kryesor për rikonstruktimin e saj, ajo sot e gjithë ditën ka ngelur rrënojë.

Përveç këtyre monumenteve kulturore, në qytetin e Pejës u dogjën edhe shumë shtëpi të tjera, margaritar të mirëfilltë të kulturës së banimit tradicional, siç janë shtëpia e Perollëve, shtëpia e familjes Musa, dhe shumë shtëpi të tjera. Në këtë kontekst, është më rëndësi të përmendet edhe djegia e qëllimshme, mbase në vitet e shtatëdhjeta, e një margaritari tjetër të shtëpisë tipike tradicionale të qytetit të Pejës, mdërtuar në kuadër të konakut në oborr të Patrikanës së Pejës. Kjo shtëpi me tipare plotësisht të njëjta me ato të shtëpisë qytetare të Pejës, ndërtuar nga shqiptarët, u dogj me qëllim nga vet serbët, për t’i shlyer gjurmët e kulturës shqiptare brenda ndërtimit të kompleksit të kësaj Patrikane.

Edhe në qytetin e Gjakovës, u dogj në tërësi Çarshia e Madhe, me tipare unike dhe të papërsëritshme në gjithë arelin kulturor arkitektonik të Ballkanit dhe më gjerë. Në këtë qytet u dogjën edhe shumë e shumë shtëpi të tjera me vlera të mëdha arkitekturale, siç janë ato të familjes së Këpuskave, familjes së Axhanelëve, pastaj shtëpia e njohur e Tafës së Aliagës, më tej kompleksi i Medresesë së Madhe. Me një fjalë, gjatë luftës së fundit, okupatori serb, si në asnjë luftë tjetër para saj, dogji pamëshirshëm, me paramendim dhe në mënyrë sistematike vlera të njëmendëta dhe të papërsëritshme të arkitekturës tradicionale shqiptare.

Ç’është më e keqja, sot e gjithë ditën, pothueja se nuk u ndërmor asgjë, apo u ndërmor papërfillshëm pak, në kontekst të restaurimit dhe rindërtimit të këtyre vlerave të traditës arkitekturale popullore të Kosovës.

Ndërkaq, duke mos e trajtuar drejtë Trashëgiminë kulturore të Kosovës, si një dhe të pandashme, për shkak të indiferencës së institucioneve tona, mësojmë se në të njëjtin buletin të UNESCO-s: Cultural Heritage in South - Est Europe: Kosovo, Mission Report, 26-30 April 2004, të përfshihen 26 (njëzet e gjashtë) kisha ortodokse sllave, ndërtimi i të cilave kishte karakter ekskluzivisht politik – ekspanziv serbomadh e jo burimor, dhe një objekt i vetëm i kulturës shqiptare, atelieja, galleria e hapur dhe muzeu i skulptorit Agim Çavdarbashës.

Vlera e parallogaritur për restaurimin e të gjitha këtyre kishave kap shumën prej 20.759.544 US$, ndërkaq për atelien e Çavdarbashës gjithësej 75.000 US$. Cinike, e turpshme, madje diskriminuese!

Së këndejmi do thënë se, meqë kulla shqiptare me tiparet e saj autoktone paraqitet si një xhevahire e veçantë në thesarin e trashëgimisë botërore, mu ashtu sikundër që u karakterizua edhe nga faktori më kompetent dhe më i lartë ndërkombëtarë, të njëjtën duhet trajtuar vetëm e vetëm si të tillë. Prandaj, faktori vendorë nuk duhet të sillet me indiferencë ndaj kësaj kategorie të vlerave tradicionale arkitekturore, por, përkundrazi, si pikë rëndesë në kuadër të menaxhimit të monumenteve të kulturës duhet ta ketë pikërisht kullën shqiptare dhe me këmbëngulje ta ruaj krejt atë që është e mundur të ruhet prej këtyre vlerave të veçanta dhe të papërsëritshme.

Në Prishtinë, 1dhjetor 2006

JU MUND TE DEBATONI NE LIDHJE ME TEMAT NE FORUMET E HAPURA PER PEN QENDREN E KOSOVES!