Zonja dhe zotërinj
Kolegë të nderuar

Kam kënaqësinë të hap tryezën e parë tematike Intelektuali dhe vetëdija kritike nga një seri e gjerë tryezash që PEN i planifikon të mbajë gjatë këtij viti.

Nga cështjet që e shqetësojnë më së shumti ambientin tonë kulturor, shoqërinë tonë të pasluftës, dinamikën tonë të zhvillimit kemi konsideruar se pikërisht kjo është tema që duhet të hapë këtë debat.

Arsyet janë të shumta që na shtyen të vëmë temë të parë të debatit pikërisht intelektualin dhe lidhur me të domosdoshmërisht vetëdijen kritike. Njëherë PEN i do që të shtyej intelektualët të definojnë vetëveten, pozicionimin e tyre dhe rolin që kanë pasur në tërë këtë periudhë kaq dinamike të zhvillimit të kësaj shoqërie, pozitën që kanë sot në këtë fazë postkonfliktuale dhe rolin që duhet të kenë intelektualët në rrugën e zhvillimit të një shoqërie.

Edhe pa e hapur ne temën e intelektualit, kjo temë në mënyrë permanente zhvillohet cdo ditë si një debat joformal. Njëra palë sulmon intelektualin si të frikësuar, jo të guximshëm për të imponuar pushtetin e vet, dijen, në tërë këtë dinamikë të zhvillimeve tona të rrëmbyeshme kurse intelektualët ankohen se frika ka mbështetje reale në caqe të caktuara shtetërore apo parashtetërore, se ai është i rrezikuar sa herë që shfaq interes për të kritikuar dukuri jo civilizuese të këtij sociumi e pocacërisht sa herë që shfaq kritika që prekin sfera të interesit të grupimeve të ndryshme parapolitike e politike.

Intelektualët e këtij vendi i ka dërmuar një periudhëe e gjatë rezistimi ndaj një sistemi totalitar dhe ata nuk kanë më forcë të ushtrojnë pushtet në kushtet e reja të zhvillimeve shoqërore kur mungon kundërshtari i jashtëm, i sulmon njëra palë.

Intelektualët thonë se nuk janë të koduar vetëm brenda kodeksit heroic e patriotik po kanë fuqinë të ushtrojnë qëndrimin e vet kritik edhe brenda sociumit të cilit i përkasin.

Intelektualin e sulmojnë se ai është tërhequr në margjina të kësaj shoqërie me vetëdëshirë kurse intelektualët thonë se kjo shoqëri i ka dëbuar ata në margjina për t’i lënë vend të mjaftueshëm e komod forcave paraintelektuale.

Intelektuali megjithatë duket se nuk është i dëbuar përgjithnjë në margjinat e kësaj shoqërie. Atë e ftojnë, madje me thirrje kumbuese në raste krizash e aksidentesh morale e etike me thrrjen e njohur: Ku jeni intelektualë!? Sa herë që puna vjen ngusht

Basri Capriqi
Kryetar i PEN Qendrës së Kosovës.

INTELEKTUALI DHE VETËDIJA KRITIKE

Shkruar nga Ramush Mavriqi

Kjo fjalë nuk ka të bëjë me kritikën e ndonjë fenomeni, por me vetë nocionin e kritikës, me mendimin kritik, me funksionin dhe rëndësinë e tij, si dhe me gjendjen e vetëdijes kritike te ne. Vetë fjala “kritik” vjen nga fjala greke kritike (tehne) që d.m.th. shkathtësi (art) e të gjykuarit, kurse kjo vjen prej foljes krino – veçoj, dalloj, ndaj; zgjedh, vendosi (gjykoj) për diç, gjykoj, shpjegoj. Kritika është së pari shprehje për gjykim, vlerësim, analizë të ndonjë gjëje (mendimi, veprimi, vepre) në fushën e shkencës, filozofisë, politikës, artit etj.- sfera këto në të cilat termi “kritik” gjen përdorim më së tepërmti. Në kuptim të gjërë fjala “kritik” e ka domethënien e qortimit, vërejtjes, gjykimit, qëndrimit negativ, mohues ndaj ndonjë gjëje, qëndrimi, veprimi, norme, të vërtete të diskutueshme apo fenomeni etj. Zakonisht në shoqëritë patriarkale, autoritare, sistemet totalitare dhe ideologjike kritika merret në këtë kuptim, për çka edhe aktorët e kritikës ndiqen, denohen, zhduken. Ndërsa njeri “kritik”, “kritikues” quhet ai që vlerëson, gjykon, hulumton gjëra të caktuara, siç janë idetë, doktrinat, veprimet, veprat, vlerat etj.

Vetë kritika zanafillen e vet e ka në mendjen e zgjuar, në mendjen kritike, antidogmatike apo në dyshimin metodik si burim i të menduarit racional. Vetë mendimi kritik dhe racional në traditën e kulturës perëndimore paraqitet si antitezë e mendimit dhe e besimit mitologjik, atëherë kur fillohet të dyshohet në të vërtetat e përfytyrimit mitologjik. Kështu, si rezultat i zhvillimit të mendimit kritik te grekët e vjetër lind filozofia dhe shkenca. Qysh nga fillimi mendimi kritik u përshkruhet njerëzve të ditur, filozofëve, shkencëtarëve, krijuesve etj. Mendimi racional si dispozitë nga aspekti antropologjik i përket vetë qenësisë së njeriut; njeriu sipas Aristotelit është zoon logon, që do të thotë se ai disponon me fuqinë e arsyes dhe të folurit, prej nga pastaj rrjedh përcaktimi i njeriut si zoon politikon, pra siqenie shoqërore. Të njëjtën gjë më vonë do ta pohojë Dekarti kur thotë se “gjëja që në mënyrë më të barabartë është shpërnda mes njerëzve është arsyeja”. Ndonëse të gjithë njerëzit disponojnë me këtë potencë, ata për shkak të rrethanave materiale, klasore, ideologjike dhe shoqërore nuk janë në gjendje që të gjithë ta zhvillojn dhe kultivojnë këtë, kurse edhe më të rrallë janë ata të cilët janë në gjendje që të ngriten deri te lartësia e mendimit kritik. Ndër të parët që patën dije dhe guxim të ushtrojnë kritikë publike për çështje politike, religjioze dhe morale ishin Anaksagora dhe Sokrati. Sokrati me maeutikën e vet i mësonte njerëzit që të dallojnë (të gjykojnë) të vërtetën nga e pavërteta. Për këtë “faj” ky dënua me vdekje, kurse Anaksagora ishte dëbuar nga Athina. Lista e atyre mendimtarëve e krijuesve të cilët gjatë historisë 2.500-vjeçare pësuan vetëm pse mendonin në mënyrë kritike është shumë e gjatë, pa i përmendur me këtë rast spastrimet idelogjike të fashizmit, stalinizmit, maoizmit dhe enverizmit, sipas të cilave njeriu me faktin se mendonte ndryshe e paguante me kokë. Del se ushtrimi i kritikës nuk është një veprim i thjeshtë dhe i zakonshëm, por është një ndërmarrje shumë serioze dhe e rrezikshme. Këtu qëndron arsyeja përse edhe sot megjithë përparimin e madh drejt çlirimit të njeriut, aty ku mungon tradita demokratike, ku nuk sundon ligji, ku nuk është e garantuar siguria e qytetarit si dhe të drejtat dhe liritë individuale, njerëzit nuk i hyjnë me dëshirë kësaj pune të rrezikshme. Këtu ndoshta duhet kërkuar edhe përgjigjjen në pyetjen, përse në Kosovë nuk kemi një mendim kritik më të avancuar dhe pse hesht inteligjencia.

 
Kritika nuk është e rrezikshme vetëm për ata që e bëjnë kritikën, por edhe për ata kundër të cilëve drejtohet ajo. Kritika publike është arma më e fuqishme (“e ftohtë”) kundër paragjykimeve, mashtrimeve, dogmave, padrejtësive, përbuzjeve, denigrimeve dhe shfrytëzimeve të çdo lloji. Atë dikur më së tepërmi e ka urrejtur dhe i është frikësuar dogmatizmi religjioz, ndërsa politika prejse ekziston është në luftë permanente me mendimin kritik. Kjo vlen sidomos për politikën autoritare dhe ideologjike e cila mbështetet në pabarazinë e qytetarëve, sundimin arbitrar dhe violent. Duke u nisur nga kuptimi i kritikës si armë radikale në luftë kundër çdo lloji të arbitrizmit dhe dogmatizmit, antropologu i njohur gjerman Arnold Gelen me të drejtë e vlerëson kritikën si manfestim i “shkallës më të ulët të agresivitetit”. Kritika është parakusht dhe metodë për kërkimin, arritjen dhe vërtetimin e së vërtetës. Ajo siç thuhet në enciklopedinë franceze të shek. XVIII “është tribunal i së vërtetës”. Kritika publike është kusht dhe armë për çlirimin e njeriut nga çdo lloj degradimi kusht për emancipimin e tij dhe sendërtimin e një shoqërie e cila e mundëson një jetë dinjitoze, të lirë, produktive dhe humane për çdo pjesëtar të saj.

 
Depërtimin dhe legjitimimin e vet më të madh publik mendimi kritik, përkatësisht kritika si institucion shoqëror e ka arritur në iluminizmin francez, në revolucionin e madh borgjez francez, i cili i ka thyer të gjitha prangat që e kufizonin dhe e robëronin njeriun, duke e garantuar në mes lirive dhe të drejtave të tjera edhe lirinë e mendimit dhe të shprehjes, si një të drejtë shumë të çmueshme. Kështu, në të gjitha vendet me traditë dhe në institucionet demokratike e pluraliste, e drejta për kritikë është një nga të drejtat elementare njerëzore. Kuptohet se kjo e drejtë është rezultat i angazhimit, i luftës dhe i sakrificës së shumë gjeneratave të intelektualëve dhe aktivistëve të tjerë për këtë gjë. Në shoqërinë e vërtetë demokratike dhe liberale jo vetëm te inteligjencia, por edhe te sicili qytetar ekziston vetëdija e lartë kritike ose bindja se ushtrimi i kësaj të drejte është prej rëndësisë së madhe për ruajtjen e vlerave të shoqërisë civile. Kështu kritika paraqitet si pararojë kundër çdo tendence e cila mund t`i rrezikojë vlerat dhe liritë e asaj shoqërie. Vetëkuptohet se kritikën nuk duhet ngatërruar me dyshimin total në gjithçka, e as me denoncimin dhe shpifjen ose angazhimin për diçka që e rrezikon barazinë dhe lirinë e të gjithë qytetarëve.

 
Mund të thuhet se kritika si protest kundër çdo lloj dogmatizmi, shtrembërimi, voluntarizmi, denigrimi etj. paraqet aktin më të lartë të vetëpërgjegjësisë, të ndërgjegjjes së zgjuar dhe të vetëflijimit të intelektualit. Kjo tregon se kritika radikale dhe parimore, përveç dijes si forcë (sepse dija është forcë) presupozon edhe ndërgjegje të lartë dhe kurajo intelektuale që t`u kundërvihet autoriteteve, miteve, gënjeshtrave etj., të cilat për njeriun dhe arsyen e zakonshme mund të duken të pakontestueshme dhe të paprekshme. Është e kuptueshme se mënyra e shprehjes së shqetësimeve, reagimit dhe angazhimit të intelektualit varet nga temperamenti i tij, nga rrethanat shoqërore e politike e të tjera rrethana etj., ai mund të shprehet përmes krijimtarisë së vet, veprimit, kritikës e nganjëherë vetëm me anë të heshtjës apo mënyrave të tjera. Por një gjë është e sigurt se intelektuali i vërtetë kurrsesi nuk mund të sillet me indiferencë ndaj të pavërtetës, ndaj asaj që është kundër njeriut dhe dinjitetit të tij si dhe të keqes në përgjithësi. Qëndrimi indiferent jo që nuk është përgjigjje e intelektualit ndaj fenomeneve të cekura, por një qëndrim i tillë nuk i lejohet as qytetarit të rëndomtë të vetëdijshëm në përgjithësi.

 
Këtu, para nesh, shtrohet çështja e gjendjes së vetëdijes kritike në Kosovë dhe abstenimi i inteligjencisë që përmes mendimit kritik të kontribuojë në emancipimin e shoqërisë sonë. Është e sigurt se vetëdija dhe nevoja për kritikë e për shprehje të lirë të mendimit ekziston edhe në shoqërinë kosovare si në çdo shoqëri në tranzicion ku mungojnë institucionet e mirëfillta demokratike, ku mungojnë instrumentet e kontrollit të pushtetit, ku ka shumë probleme sociale, ku kemi një arsim të nivelit të ulët, (ndërsa për nivelin e arsimit universitar të mos flasim), ku jeta dhe produksioni kulturor është në nivelin më të ulët, kurse korrupsioni e kontrabanda e narkotikëve në shkallën më të lartë. Pranë të gjitha këtyre problemeve prap nuk vërehet ndonjë gatishmëri e intelektualëve që përmes kritikës dhe denoncimit të participojnë në tejkalimin e tyre. Në këtë drejtim duket sikur më shumë prin ndonjë gazetar-publicist krahasuar me të gjithë ata intelektualë të tjerë të shumtë, të cilët veten e quajnë “intelektual”.

 
Për mua së pari është i diskutueshëm vetë koncepti i inteligjencisë. Kush e përbën atë, a bëhet dikush intelektual me vetë faktin se e ka një diplomë fakulteti, një magjistraturë ose një doktoratë edhe pse gjatë tërë jetës së vet nuk ka guxim ta shprehë një mendim kritik, madje as në këshillin e fakultetit të vet. Këtë gjendje të mungesës së shprehjes publike të qëndrimeve kritike (përndryshe në jetën private secili ka mendime të tilla) mendoj se duhet vështuar si rezultat të mungesës së etosit të kritikës ose kulturës së dialogut, luftës së mendimeve, tolerancës, e pastaj edhe si shprehje të inferioritetit profesional, mentalitetit provincial, rezignimit, konformizmit, përfitimeve personale që dalin nga heshtja, si dhe të mungesës së sigurisë personale për atë që bën kritikë. Kjo e fundit ndryshe quhet frikë, e cila është ende shumë e pranishme ndër ne dhe kjo për nga roli që ka në frenimin e mendimit kritik mund të zë vendin e parë.
Jam i mendimit se ne nuk kemi pasur kurrë një përvojë të mirëfilltë në afirmimin e mendimit kritik për shkak se kemi jetuar në një sistem autoritar dhe monist ku çdo mendim kritik është penguar dhe është ndjekur. Edhe nëse ka pasur diç të tillë, ai ka qenë i nxitur dhe i kontrolluar nga partia. Këtu mendoj në vitet e 70-ta, ku një rreth i ngushtë i intelektualëve dhe i politikanëve tanë kanë bërë një depërtim në këtë drejtim, angazhimi i të cilëve dhe ka kontribuar në njëfarë dore në afirmimin e të drejtave nacionale e politike të kosovarëve, mirëpo shpejt vijnë vitet e 80-ta kur kjo praktikë afirmative ndërpritet dhe pason “diferencimi” i të gjithë atyre që mendojnë ndryshe. Këtu mund të shtrohet pyetja për rolin e lëvizjes ilegale nacionaliste, e cila nuk ishte vetëm kritikuesja më radikale dhe më e rreptë e atij sistemi, por edhe viktima më e madhe e tij. Megjithatë, mendoj se megjithë meritën e madhe që ajo ka pasur në aktualizimin e çështjes së të drejtave nacionale të shqiptarëve, të idesë së republikës dhe bashkimit kombëtar, ajo prapseprap me faktin se vepronte në ilegalitet dhe ishte e një provinience majtiste, stalinisto-enveriste, objektivisht nuk ka mund të luajë ndonjë rol në zhvillimin e mendimit kritik dhe liberal në Kosovë.

Në fund të viteve të 80-ta Shoqata e Shkrimtarëve të Kosovës u dëshmua si mjaft aktive dhe e guximshme për mbrojtjen e të drejtave nacionale dhe për mvetësinë e Kosovës, por edhe kjo ishte e drejtuar vetëm kundër dominimit serb, kështu që realisht nuk pati ndikim në zhvillimin e kulturës së dialogut brendapërbrenda shoqërisë kosovare. Aneksimi dhe okuptimi i Kosovës nga Serbia nxorri si rezultat unitetin e shqiptarëve të Kosovës si dhe rezistencën e përgjithshme të popullit, pra edhe të inteligjencisë kundër atij pushtimi. Kështu edhe kjo periudhë nuk solli ndonjë përvojë të re sa i përket dialogut ndërmjet vetë kosovarëve. Pushtetin serb bile as nuk e brengoste kritika verbale, por veprimi praktik dhe “kritika” me armë, për çka jo vetëm aktorët e saj, por edhe popullsia civile ishin objekt ndëshkimi kolektiv. Me ndjekjen e pushtetit serb nga Kosova nuk u zhduk vetëm sunduesi shekullor, por u zhduk edhe objekti i kritikës së intelektualit shqiptar, kështu që ai mbeti pa objekt të identifikuar të kritikës. Për këtë arsye mund të themi se inteligjencia shqiptare ka përvojë, se ka treguar aftësi dhe guxim për rezistencë dhe kritikë kundër pushtetit serb në luftë për të drejta nacionale. Mirëpo kjo nuk ka përvojë të mirëfilltë për kritikë publike që të flasë botërisht për të gjitha problemet që e preokupojnë atë dhe t`i denoncojë shkaktarët e tyre për t`i ndriçuar rrugët për zgjidhjen e problemeve që e rëndojnë. Kjo tregon për atë se ne ende nuk jemi të aftë që në mënyrë tolerante të kritikohemi, të dialogojmë, të bëjmë luftë mendimesh dhe argumentesh, kështu që kritika në ambientin tonë ende përjetohet si armiqësi dhe tradhti, e prandaj edhe dihet se çfarë përgjigje merr ajo. Ne i kemi ende të freskëta ngjarjet e dhunshme të 17 marsit 2004, të cilat megjithë faktin se ishin për çdo gjykim dhe se në skenën ndërkombëtare i sollën dëm të madh procesit të pavarësisë së Kosovës, prapseprap vetëm ndonjë publicist a gazetar pati kurojon t`i kualifikojë ashtu siç meritonin, kurse intelektualët tjerë, me përjashtim të ndonjë individi heshtën. Ne po ashtu nuk kemi as shoqata të mirëfillta civile që janë të afta të luftojnë për interesa konkrete të qytetarëve, megjithë faktin se ato janë të shumta dhe të shkathta në garë për përfitimin e grandeve të majme.

Intelektualin dhe vetëdijen tonë kritike duhet parë si shprehje të një shoqërie në transformim e sipër nga një shoqëri autoritare kah një shoqëri civile dhe demokratike, si shprehje të një shoqërie në të cilën individi është i shkrirë në tërësi dhe duhet t`i shërbejë medoemos interesave kombëtare. Shpeshherë si intepretues të këtyre interesave paraqiten strukturat joformale dhe jolegale. Siç dihet shoqëria jonë ende është larg atomizimit të vetë në qytetar – individ, i cili për shoqëritë moderne paraqet pikënisje të lirive dhe të drejtave themelore. Nga gjithë kjo mund të thuhet se shoqëria kosovare dhe intelektuali i saj janë në kërkim të identitetit të vet modern.

Jamë i mendimit se intelektualin kosovar askush nuk e ka dëbuar nga skena publike, por ai ende nuk është formësuar në kuptim të mirëfilltë si vetëdije kritike dhe antidogmatike, proevropiane dhe humaniste. Vokacioni i intelektualit tonë ende mbetet nacional-patriotik. Kështu, ne ende nuk kemi një shtresë të fuqishme të inteligjencisë e cila është e aftë t`u përgjigjet sfidave të kohës së sotme në të cilën po ndodh procesi i integrimit të shteteve dhe kulturave kombëtare në Evropë. Mbetet të dëshmohemi se nuk jemi vetëm gjeografikisht pjesë e Evropës, por edhe për nga aspekti i receptimit dhe i afirmimit të vlerave të e saj demokratike, shpitërore dhe morale. Gjithë kjo flet për domosdonë e një angazhimi shumë më të madh të të gjitha forcave tona progresive dhe krijuese për t`i hapur mundësitë e afirmimit të mendimit kritik, shfaqjes së tij të lirë e publike në mënyrë që ky mendim kritik edhe ndër kosovarët të fitojë të drejtën e jetës siç e ka te shumica e kombeve të emancipuara evropiane.

(Autori është profesor i Historisë së filozofisë, Etikës dhe Antropologjisë në Fakultetin filozofik të Universitetit të Prishtinës).
 

JU MUND TE DEBATONI NE LIDHJE ME TEMAT NE FORUMET E HAPURA PER PEN QENDREN E KOSOVES!

INTELEKTUALËT DHE “ PUSHTETI I LIGJËRIMIT”

Shkruan: Kadri Metaj

(Përkitazi me tryezën e PEN-it në Temën “Intelektualët dhe vetëdija kritike”


Një ftesë e PEN Qendrës kosovare drejtuar intelektualëve për të diskutuar në temën “Intelektualët dhe vetëdia kritike”, më 24.01.2005, është për shumçka domethënëse dhe ndodhë të paralajmërojë thyerjen e heshtjës disavjeçare në Kosovë dhe mungesën e vazhduar të debateve që e ka karakterizuar pothuaj gjithë përiudhën e pasluftës në Kosovë. Mbase edhe nuk mund të thuhet me saktësi se në Kosovë ka munguar krejtësisht debati. Ka patur tryeza e tryeza bashkmendimtarwsh, përvjetorë të llojllojshëm historikë gjatë gjithë këtyre viteve, mandej promovime, ligjerime e fjalime të cilat nuk kanë lënë pothuaj kurrfarë gjurmësh në jetën intelektuale dhe publike.Kemi qenë në situatë të shohim e të dëgjojmë në masmediat tona gjithë ata analistë politik e të tjerë, me pretendimet prej më të ndryshmeve prej shpjegimit e deri te krijimi i opinjonit publik. Përse ndodhë kështu ? Eric Weil, në librin e tij “Filozofia politike”, J. Vrin, Paris 1994, thekson se ka dy tipe kryesore të shoqërisë : Shoqëria historike dhe ajo moderne. A është Kosova shoqëri historike dhe a mund të bëhet ajo shoqëri moderne. Libri i përmendur pas pak kohësh do të dalë edhe në gjuhën shqipe dhe këtu, për mungesë hapsire nuk po zhvilloj mëtutje idenë e Weil-it për shoqërinë, përndryshe mjaft domethënëse për çastin e tanishem të shoqërisë Kosovare. Jo rastësisht që në titull po përdor një shprehje të Fukosë (Foucault) për ta problematizuar një temë mjaft të rrëshqitshme, siç është ajo e rolit dhe funksionit të intelektualit në një kontekst edhe më të gjërë, siç është konteksti i kulturës dhe demokracisë, përkatësisht ai i tranzicionit. Kujtoj se intelektualët kosovar por edhe qytetari i rëndomtë kishte një ide fare të paqartë lidhur me tranzicionin dhe tani të gjithë bashkarisht po fillojmë të shofim se fjala tranzicion nuk është përdorë krejt rastësisht, por ajo është menduar për tu bërë vend qështjeve aq të ndryshme që nga ekonomia, politika, kultura dhe deri te jeta e përditshme e sejcilit qytetar.

Por të fillojmë radhazi :
Si tezat e përfshira në ftesën për debat, poashtu edhe dy fjalët hyrëse e dëshmojnë atë që Fuko e quan pushtet i ligjërimit dhe në njëfarë mënyre japin mundësinë e diagnostifikimit të asaj që mund të quhet krizë e inteligjencës kosovare dhe jo vetëm e asaj por edhe e shoqërisë në tërësi. Unë këtu nuk do ta përdor temin krizë dhe jo sidomos në raport me inteligjencian. Sepse kjo do të më kthente padashur në vitet nëntëdhjetë dhe në atë temen tashmë të shkuar “Kriza e shoqërisë jugosllave dhe inteligjenca” ku masovikisht është zhvilluar ajo teoria e Sartrit mbi angazhimin intelektual, e cila ka prodhuar edhe një mori gabimesh të pafalëshme të intelektualëve deri edhe te përgjegjësia për dramën e përgjakshme të shpërbërjes së atij shteti dhe asaj shoqërie. Natyrisht kjo nuk don të thotë se intelektuali duhet të jetë i paangazhuar dhe as se intelektuali nuk ka të drejtë të gabojë, por për këtë më vonë. Edhe në tryezën e PEN-it pamë dhe dëgjuam shumçka (deja vue) që lidhet me një koncept shumë të diskutueshëm për intelektualin dhe përgjegjësinë, përkatësisht pa përgjegjësinë e tij, ndonjeherë të mbështetur edhe në doktrinarët gjysëm të harruar, që i përmend Hannah Arendt në origjinat e totalitarizmit, si Platoni, Hegeli etj. tw cilwt jo vetem kjo autore por edhe shumë të tjerë, si Albert Kamy(Albert Camus), Karl Poper etj, i konsiderojnë paraardhës dhe inspirues të totalitarizmit.

Ajo që do të mund të karakterizohej si emrues i përbashkët i tryezës është (me ndonjë përjashtim) konstatimi se “intelektuali është në margjina”, se “ai është tërhequr apo e kanë dëbuar”, “se ai ka frikë” e kështu me radhë, deri te kërkesa që “forcat progresive” duhet bashkuar për ta rikthyer intelektualin në skenën politike dhe publike. Madje, madje, ndonjëherë duke stigmatizuar “estradizimin” e jetës kulturore (me të drejtë) ndonjë referues kujtonte edhe monizmin dhe vlerat e tij në lidhje me statusin shoqëror të intelektualit!

Shtrohet pyetja me të drejtë a kemi të bëjmë me krizën e vetëdijes, të moralit, te debatit, me krizën e shoqërisë, apo vetem me përceptimin e gabuar të rolit dhe funksionit të intelektualit në shoqëri ? Nuk ka dyshim se të gjitha këto entitete janë të përshkuara nga elemente të krizës, por në këtë rast konkretisht kemi të bëjmë me një lloj përceptimi pak a shumë të unifikuar për intelektualin mbrenda asaj që Eric Weil e quan shoqëri historike, të barikaduar në “vlerat” e saj, të vetmjaftuar dhe të mbështetur në moralin e saj partikular, të cilin të tjerët nuk e kuptojnë. Në lidhje me këtë veti të shoqërisë, një model shumë i përhapur i përceptimit të intelektualit në Kosovë, nuk ka dyshim se është ai iluminist, i cili ka funksionuar një kohë të gjatë dhe natyrisht ka dhënë edhe rezultate të caktuara, por tani në rrethanat shoqërore të ndryshuara nuk funksionon më, prandaj elitat e dikurshme i rikthehën nostalgjisë për modelin iluminist të intelektualit të përkrahur nga shoqëria dhe politika, që do të kishte për qëllim realizimin e ideve dhe projekteve të mëdha. Duke iu referuar këtij modeli, Fukoja thekson se Intelektualët janë të prirur të bëhen elitë e pushtetit dhe të sundojnë përnjëmend politikisht (për shëmbull në emer të klasës punëtore, apo edhe të popullit). Kjo përbën një tipar inherent zëvendësimi nga ana e elitave, të cilat janë shpeshherë të pakënaqura me statusin e bartësit të asaj që Fukoi e karakterizon si pushtet të ligjerimit. Sa herë që ky pushtet rrezikohet, ngase burimet e dijes janë pluralizuar, decentralizuar dhe demistifikuar, si rezultat i kryerjës së projektit iluminist dhe i fuçizimit të tregut dhe konkurrencës, intelektualët prirën gjithashtu ta përkthejnë meriten intelektuale në gjuhën e shperblimit të madh me para dhe kur ky shpërblim mungon ose çrregullohet ata janë të prirur të renkojnë dhe akuzojnë...

Një model tjetër i përceptimit të intelektualit, pokështu mjaft prezent në Kosovë është modeli i intelektualit të angazhuar, i elaboruar gjërësisht nga Sartri, i cili në esencë është model i proveniencës së majtë madje edhe revolucionare, i cili pretendon ndryshimin e shoqërisë dhe natyrisht ky lidhet me atë të parin sepse pretendimi i ndryshimit të shoqërisë ka gjasa të realizohet duke patur në dorë levat (politike) të pushtetit dhe të shoqërisë. Nuk ka dyshim se Sartri mbetet një mendimtar i madh i shekullit XX, por pokështu nuk ka dyshim se pika më e diskutueshme e gjithë koncepcionit të tij teorik mbetet kjo në lidhje me rolin dhe funksionin e intelektualit të angazhuar. (Të kujtojmë këtu shkurtimisht vetem arësyet e refuzimit nga ana e tij e çmimit nobel për letërsi dhe legjitimimin intelektual të bllokut ushtarako politik të lindjes, që për gjysëm shekulli mbisundoi detantin apo luften e ftohtë dhe kërcnimin për luftë botrore...) dhe ky fakt na tregon se a mund të shpresojmë se sot mund të jetë funksionale pikëpamja e tij në atë kontekstin e lartëpërmendur lidhur me demokracinë dhe kulturën.

Një model tjetër i përceptimit dhe definimit të intelektualit, fare pak ose aspak i njohur në kosovë është edhe ai mbi intelektualin si njeri i aftë të vërejë atë që është esenciale, për të cilin natyrisht se nuk u tha asnjë fjalë në tribunen e PEN qendrës, por as në ndonjë rast tjeter kur trajtohet tema e intelektualit dhe rolit të tij në shoqëri.

Pokështu një element me të cilin përkufizohet sot intelektuali, sidomos në literaturën pas viteve 1989, përkatësisht pas rënjes së Murit të Berlinit është edhe cilësia e të qenunit modest, që në fakt ka të bëj me komponenten etike dhe përgjegjësinë jo vetem për vehte por edhe për tjetrin (Levinas dhe autorë tjerë të kësaj provenience)

Sidoqoftë kësaj liste të përceptimeve të ndryshme të intelektualit mund ti shtohën edhe shumë të tjera dhe këtu nuk kemi për qëllim as të tregojmë epërsinë e ndonjërit dhe as të eliminojmë ndonjërin syrësh, sa për tu marrë me definicione dhe përkufizime, por para së gjithash të bëjmë përpjekje të kuptojmë kontekstin shoqëror mbrenda të cilit do ta situonim rolin dhe funksionin e intelektualit në shoqëri.

Cili është në fakt roli i intelektualit në shoqërinë Kosovare dhe a ka ai arësye të jetë i pakënaqur me statusin e vet?

Fillimisht unë do të thoja se intelektuali në Kosovë sot ka vendin dhe statusin që e meriton objektivisht dhe sinqërisht këte nuk e them as nga rezignimi dhe as nga frustrimi. Nëqoftëse intelektualët janë të pakënaqur me statusin e tyre në shoqëri, ata janë të tillë edhe me meriten që vet e kanë për një gjë të tillë. Nëqoftëse në Kosovë gjërat kanë ecur në drejtim të drejtë, sigurisht se intelektualët këtu kanë pjesën e vet të kontributit, kurse në ato segmente ku gjërat nuk kanë ecur drejt dhe nuk po ecin, sigurisht se ata kanë pjesën e vet të përgjegjësisë. Por cilët janë ata? Menjeherë pas kësaj pyetjeje ndeshim një vështirësi pothuaj të pazgjidhshme. Kjo sepse shtresa e quajtur intelektuale është mjaft heterogjene, e përbërë prej së pakut tri gjeneratave, me një formim mjaft heterogjen dhe me ndikime sociokulturore mjaft të ndryshme, prej atyre dogmatike e autoritare e deri te ato humane, liberale dhe demokratike, këto të fundit, sigurisht mjaft deficitare. Përse bie fjala në tryezat si kjo pothuaj askush nuk e përmend problemin e lirisë përsonale, por vetem të asaj kolektive, rolin e ligjit dhe karakterin e tij universal, si rregullator të jetës shoqërore dhe të raporteve shoqëria individi; përse kërkohet shpetimi te roli mesianik i intelektualit dhe jo te ligji dhe funksionalizimi i demokracisë; përse gjith ai mosbesim pothuaj i pashpresë për mundësinë e funksionalizimit të shoqërisë civile, pikë në të cilën shoqëria kosovare dallon aq esencialisht nga të gjitha shoqëritë e lindjes që pokështu kaluan tranzicionin, madje dalollon edhe nga vet Shqipëria?; përse ngjanë që biseda për intelektualin dhe shoqërinë ndonjëherë të jetë më përmbajtësore dhe më e thellë gjatë pirjes së kafësë, pas tribunës sesa në vet tribunën ku sejcili rrëfen ndjenjën e pafuqisë, të mbylljës, rezignimit, por edhe të reflektimit intelektual; cili është raporti midis jetës private dhe publike, në lidhje me intelektualët dhe a mos është tërheqja dhe mbyllja e intelektualëve diçka që premton për një mundësi të re të përceptimit dhe sjelljës intelektuale, në përputhje me atomizimin e shoqërisë dhe dekonstrukcionin e ideologjive. A duhet dhe a mundet ndonjëherë intelektuali të jetë i vetmuar; a duhet të ndihet mirë në vetminë e tij dhe jasht turmës; a ka kapacitete intelektuale ta përballojë këte; nëse funksioni i tij është që të prodhojë ide, a ka rrezik që duke prodhuar ide të prodhojë edhe ideologji; a duhet dhe a mundet vërtetë intelektuali ta ndryshoj shoqërinë ? Po ndryshimi më i madh i shekullit që lidhet me rrëzimin e Murit të Berlinit dhe me të gjitha ndryshimet që pasuan dhe që po vazhdojnë përfshirë këtu edhe Kosovën e vitit 1999 dhe Ukrainën e vitit 2005, a janë vepra të intelektualëve të angazhuar apo diçka tjetër ( të modernitetit, efikasitetit teknologjik dhe vlerave tjera të shoqërisë moderne)dhe në këtë kontekst cili është roli i intelektualit sot në gjithë Europën lindore dhe ku janë disidentët sot?

Në pamundësi tu përgjigjemi këtyre pyetjeve mbrenda një shkrimi si ky, po i rikthehemi temës së ndryshimeve të mëdha.

Zygmund Bauman, intelektual përmasash botrore dhe profesor i siciologjisë politike në Universitetin e Leeds-it në Britaninë e Madhe, duke bërë fjalë për ndryshimet pas 1989 dhe sidomos pas 11 shtatorit në ShBA, pas asaj që shumë studjues e quajnë zëvendësim i teorisë së sovranitetit shtetror(sepse ajo u komprometua gjërësisht, përmes masakrimit të qytetarëve të vet), me teorinë e të drejtave të njeriut, thekson : “Nëse duam të mbijetojmë, duhet të jemi të moralshëm si ndaj vetvehtes, poashtu edhe ndaj të tjerëve...” Ndërkaq në pyetjen se a mund të ofrojë zgjidhje konkrete për problemet kardinale me të cilat ballafaqohet bota e sotme, shkruan : “ Vetëm mund të përseris atë që pati deklaruar mendimtari i shquar Kostoridisi, për pyetjen e parashtruar se si dëshiron ta ndryshojë botën u përgjegj : zoti më ruajtë, këtë nuk e kam dashur kurrë. Atë që e dëshiroj unë, ka të bëj me atë që bota të ndryshon vetvetiu- prej vetëvetes, siç pati ndodhur ky ndryshim kaq herë në historinë e njerëzimit. Për Aristotelin dhe Platonin qe e pakuptueshme, që bota të ekzistonte pa skllëverit. Sot ne mbijetojmë edhe pa ta.” (Fryma e Filozofisë, nr.2, 2001).

Kur jemi te ndryshimet do të doja të insistoj në faktin se ndryshimi i vitit 1989 në gjithë Europën lindore dhe ai i vitit 1999, në Kosovë si vazhdimësi e atij paraprak, na ofron një mundësi ti hedhim një vështrim rezonues gjithë kontekstit shoqëror, politik, kulturor etj. Këtë ndryshim shumë autor e kanë quajtur fundi i historisë me H të madhe, i cili i ftohi ambicjet aq të përhapura për eksperimente sociale, të paarësyeshme që shpërfillnin dëmet njerëzore, të cilat do të ndodhnin në laboratoriumin e madh. Rreziku i totalitarizmit, të djathtë apo të majtë nuk kanoset më së pakut për brezat që jetojnë sot. Kjo atmosferë e qetë mund të përftojë hapsirën publike për diskutimin e shumë dilemave , paradokseve dhe antinomive të mbuluara me plafin e një marrëveshjeje për të heshtur, të imponuar nga një situatë e vazhdueshme emergjence, me të cilën ne dhe paraardhësit tanë të afërt kemi jetuar qysh nga fillimet e këtij shekulli, qysh nga 1914.(A.Heller). Nuk ka dyshim se aty duhet kërkuar edhe shkaqet e krijimit dhe konsolidimit të atyre që Weil-i i quan shoqëri partikulare historike. Por a ka arësye që ato shoqëri të ekzistojnë edhe më tutje dhe a janë vlerat e tyre tërheqëse edhe mëtutje për boten intelektuale?

Demistifikimi, dekonstruktimi dhe kundërstrategjia janë sot në rend të ditës. Pokështu ndryshimi pas 1989 dhe 1999 tregoi se institucionet ekonomike të modernitetit ose tregu, nuk kanë rivalë. Jemi të detyruar të jetojmë me logjiken e tregut, jo si ogur i keq i rrënimit të pashmangshëm të kulturës, por si fushbetejë synimesh kontradiktore, që të mos humbim në monologjet narcisiste, joproduktive si për jetën kulturore, poashtu edhe për demokracinë fare në fillim dhe të brishtë. Për tu dhënë një përgjegje qoftë edhe të përgjithshme gjithë atyre pikëpyetjeve të lartëshënuara, shtrohet edhe pyetja tjeter, logjikisht e pashmangëshme : a mos është momenti i përshtatshëm që edhe intelektuali, në vend që ta ndryshojë botën, fillimisht të provojë ta ndryshojë vehten e tij ? Nuk kam dyshim se kjo duhet të ndodhë, mbase më saktë tashmë po ndodhë, sepse individualizimi i njeriut është parakusht i demokratizimit të shoqërisë dhe i kalimit nga stadi i shoqërisë historike në shoqërinë moderne. Fillimi i shekullit XXI ka shtruar një kërkesë teorike që moderniteti mos të shpjegohet sipas monizmit politik, i cili postulon një bazë ose “qender”e cila determinon gjithçka, por më mirë, duke u nisur nga konstelacioni vazhdimisht në levizje i ndërveprimit të tri logjikave kryesore dhe relativisht të mëvetsishme – asaj të artit të qeverisjes (sprova në organizimin politik, ku intelektualet me kompetencën shkencore mund të japin edhe kontribute teorike edhe këshilluese, por edhe të modestisë civilizuese), të ndarjes fumksionale të punës, që e karakterizon shoqërinë moderne (duke përfshirë edhe organizimin ekonomik të shoqërisë) dhe të zhvillimit teknologjik, ku bën pjesë edhe kultura, por jo në atë trajtën e saj “përtace”të “supërstrukturës”, por në trajtën ontologjike si kulturë e të qenunit, e të ekzistuarit, e punës, e veprimit.
 

JU MUND TE DEBATONI NE LIDHJE ME TEMAT NE FORUMET E HAPURA PER PEN QENDREN E KOSOVES!