Tema e sotme, e zgjedhur për këtë tribunë të organizuar nga Pen Qendra e Kosovës, është emërtuar si KRIZA E LIBRIT. Domethënë jemi të nxitur të flasim, së paku, për dy gjëra themelore: për librin dhe për krizën. Po kështu në mënyrë të pashmangshme gjatë debatit do të merremi edhe me çështjen e leximit, mbase edhe me krizën e leximit, e cila i ka po këto përmasa, mbase edhe i ka kapërcyer.

Do t’i referohem një sentence të pedagogut të shquar Jan Amos Komensky, të shkruar para më se 400 vitesh: “Drita dhe errësira”, pohon ai, “ janë shkaku i pare i rregullit dhe i konfuzionit në botë”. I referohem ngase shprehjen krizë e librit apo krizë e leximit do ta quaja edhe si një errësirë që shkakton konfuzion dhe që ka të bëjë me jetën e librit tek ne. Këtë errësirë dhe konfuzion mund ta shprishin më parë se të tjerët vetëm ata që janë shpirtërisht të lidhur me librin.

Organizatori i kësaj tribune, PEN Qendra e Kosovës ka vënë në letër një numër çështjesh të cilat do të duhej të bëheshin objekt debati në tribunën e sotme si: Shpërndarja e librit, 2. Libri dhe bibliotekat; 3. Ministria e kulturës dhe libri; 4. Tregu kosovar i librit; 5. Infrastruktura ligjore e librit; 6. Tatimet për librin; 7. Prezentimi medial i librit; 8. Vlera e librit dhe propaganda rreth librit; 9. Komuniteti lexues dhe libri etj.

Osman Gashi
PEN Qendra e Kosovës

FJALA HYRESE E MEHMET KRAJES, KRIZA E LIBRIT

Në kryesinë e PEN-it kishim një dilemë: Si duhej përkufizuar temën për të cilën do të diskutojmë sot? Si krizë të librit, si udhëkryq të librit, apo t’i lëmë të gjitha këto dhe problemin ta shtrojmë me ndonjë eufemizëm sociokulturor dhe tani, këtu, të flitnim për raportet libri-lexuesi, shoqëria, shteti e kështu me radhë. Unë edhe tani insistoj të ta themi pa ekuivoke, se libri në Kosovë është në një krizë të thellë, kurse ne që jemi këtu, nuk jemi vetëm vrojtues të kësaj krize, por në njëfarë mënyre marrim pjesë në të, ose duke vjelë pasojat, ose duke mos ndihmuar që libri ta tejkalojë këtë krizë.

Sido që të jetë, mendoj se, që në fillim, duhet të themi se në këtë krizë libri nuk është as i veçuar dhe as i vetëm. Ai është pjesë e një transicioni, në të cilin është përfshirë Kosova, është pjesë fenomeneve që e përcjellin këtë transicion, i cili ka bërë që të rrënohet një sistem vlerash dhe nuk lë hapësirë të ndërtohet një sistem i ri. Pra, është e pamundur që libri të ndahet nga zhvillimet negative që ndodhin te ne aktualisht dhe në këtë pikë ne dalim të pafuqishëm të inicojmë ndryshime radikale, sepse ato përfshijnë segmente të shoqërisë, ku ndikimi ynë është minimal ose krejtësisht i pamundur. Ajo që duhet të brengosë neve rreth librit, mendoj unë, është pikërisht pafuqia ose paaftësia jonë që në politikat kulturore të bëhen ndryshime të tilla dhe shfaqen nisma, të cilat do të duhej të jepnin sinjale për një fund të pritshëm të këtij traniscioni rrënues. Në këtë pikë, pra në punën e përcaktimit të politikave kulturore më të avansuara, mund të themi se komuniteti kulturor i Kosovës ka dështuar plotësisht. Kohën e çmuar pesë ose gjashtë vjeçare të pasluftës ne e kemi shpenzuar pa ushtruar asnjë ndikim në këto politika kulturore. E kemi konstatuar gjendjen, jemi ankuar, kemi thënë gjëra që dihen, përgjithësisht jemi sjellë në rreth. Administrata kulturore, e padijshme dhe pa asnjë sens positiv për vlerat kulturore, gjatë kësaj periudhe i ka përcaktuar dhe vazhdon t’i përcaktojë politikat kulturore në Kosovë, nga të cilat libri është përjashtuar në tërësi, ose pothuajse në tërësi. Nga ana tjetër, ne (e kam fjalën për njerëzit që merren me librin) nuk kemi arritur dhe duket se nuk do të arrijmë edhe për një kohë të gjatë të bëjnë ndryshime depërtuese në shoqëri, qoftë edhe në formën e senzibilizimi elementar të saj për librin dhe kulturën në përgjithësi. Ky ambient shoqëror, tashmë, sikur ndihet i bezdisur nga lamentimet tona. Po kaq të bezdisur ndihen edhe administratat institucionale, qofshin ato kulturore ose jokulturore.

Mendoj se kjo është gjendja reale, e pazbukuruar dhe e paqëndisur me fjalë të zgjedhura.

Tani, unë menoj t’i shtroj para jush dy çështje themelore, në dukje futuriste, por që, sipas mendimit tim prekin esencat e këtij problemi. E para, cilat ndryshime sistemore do të duhej të bëheshin te ne, që librit t’i jepet statusi që duhet ta ketë në këtë shoqëri, dhe e dyta, si do të duhej të dukeshin polititkat kulturore rreth librit.

Këtu duhet ta themi qartë se nuk jemi aq kokëshkretë sa të mos e kuptojmë se në fushën e botimeve dhe të qarkullimit të librit, tani dhe në të ardhmen, do të sundojnë ligjet e ekonomisë së tregut. Ajo që ne e kemi të vështirë ta kuptojmë, është mungesa e vullnetit që në këtë fazë të transicionit, deri sa të fillojë të funksionojë shoqëria e tregut dhe konsumit, të mos jetë bërë asgjë për të ruajtur një baraspeshë ndërmjet tregut dhe të të ashtuquajturave të mira kulturore, të cilat goditën të parat nga kaosi gjithpërfshirës. Pra, ne kemi pasur nevojë për një fazë të ndërmjetme, e cila do ta përgadiste kulturën, në këtë kuadër edhe librin, për t’iu adaptuar rrethanave të reja. Kjo është bërë në të gjitha vendet e Lindjes, ku tërheqja e shtetit dhe institucioneve të tij nga investimet kapitale në kulturë është bërë gradualisht. Natyrisht, me këtë ekonomi dhe me këtë zhvillim që kemi, ne nuk kemi pretenduar dhe nuk mund të pretendojmë për një gjedje ideale, por asessi nuk mund të pajtohemi me përjashtimin e kulturës dhe librit nga përkujdesja buxhetore. Në fushën e librit, gjatë kësaj periudhe, ka qenë e nevojshme të realizohen programe fundamentale, të cilat në njërën anë do ta nxitnin interesimin e opinionit për librin, kurse në anën tjetër, përmes zgjidhjeve sistemore, do të krijoheshin parakushtet për librin si vlerë fundamentale kulturore dhe mall për treg njëkohësisht. Projekte të këtilla kanë mundur të realizohen me një sërë botimesh të subvencionuar, që njëkohësisht do të ishin me rëndësi për ambientin kulturor, por që njëkohësisht zgjojnë interesimin e lexuesit potencial. Me projekte të këtilla, tani, së paku do të kishim dy-tre botues, që do të mund ta përballonin supremacinë e padiskutueshme të botuesve nga Shqipëria, të cilët, siç mund ta vërejmë, e kanë sjellë Kosovën në hapësirë ku tregtohet libri dhe asgjë më shumë se kaq.

Krahas kësaj, në krijimin e një ambienti kulturor më konsisten dhe më dashamirës për librin, është dashur të merrnin pjesë fondacionet dhe OJQ-të, të cilat, strukturat adminsitrative nuk është dashur t’i lirojnë me aq lehtësi nga obligimet kulturore që do të duhej të kishin. Që të mos krijohet ideja se me idealizma mund të ndryshohen gjërat, për të përmirësuar këtë ambient kulturor, kanë qenë dhe vazhdojnë të jenë të domosdoshme ndryshimet sistermore në arsim. Se cilat ndryshime dhe përmirësime në sistemin e arsimit, në planprograme dhe përgjithësisht raportin e shkollës me librin, besoj se për këtë do të falsim një herë tjetër.

Sido që të jetë, gjendja e librit në Kosovë tani për tani duket e pamundur. Konstatimet i kemi të sakta, analizat gjithashtu, matje statistikore nuk bëjmë, sepse nuk ka kush t’i bëjë, sepse nuk i intereson kujt kjo punë. Se sa jemi larg nga vendet e zhvilluara, do t’ua sjell një fakt: Ta zëmë, në Gjermani, botohet dhe shtitet një libër për kokë banori, që domethënë se Gjermania boton dhe qarkullon rreth 80 milionë libra në vit, që megjithatë është më pak se disa vende të tjera, si Holanda, Suedia etj. Sipas kësaj matjeje, në Kosovë është dashur të botoheshin dhe të qarkullonin rreth dy milionë libra. Ndonëse ne nuk e dimë sa libra botohen dhe qarkullohen në Kosovë, për një gjë jemi të sigurt, se kjo shifër është katastrofalisht më e vogël. Kësaj duhet shtuar faktin se asnjëri prej botuesve tanë nuk ia del të mbyllë vitin fiskal me bilans pozitiv. Librarët mbijetojnë me mungesa të mëdha.

Të gjitha këto janë gjëra të njohura. Por të paktë janë ata që e thonë se çfarë mund të bëhet në këtë rrethanë, për ta nxjerrë librin nga një situatë emergjente. E para, që mendoj se është më e vështira, është e domosdoshme që të krijohet një ambient kulturor më i përshtatshëm për librin, ku do të kishte vend edhe për iluminizëm, edhe për angazhimin idealist të shkrimtarëve dhe bërësve të tjerë të librit, pastaj të institucioneve të kulturës, si dhe të shkollës dhe të të gjitha niveleve të arsimit, në mënyrë që libri të bëhet preokupim shoqëror për të gjitha shtresat e popullsisë. Kjo nuk është e lehtë të bëhet, sepse kemi të bëjmë me një të ashtuquajtur aksion shoqëror, që nuk realizohet kurrë në përmasat e dëshiruara. E dyta, në fushën e librit do të duhej të bëheshin depërtime legjislative, të cilat konistojnë në dy pika themelore: 1. Në ligjin për sponzorizim dhe 2. Në heqjen e taksave për prodhimin dhe qarkullimin e librit.

Se çfarë mund të arrihet me këto dy veprime, e kemi shembull Shqipërinë, e cila, edhe përkundër ngecjeve të mëdha në ekonomi dhe në shumë fusha të tjera, në punë të librit qëndron më afër Europës se çdo vend tjetër i rajonit.

Ju faleminderit.

Mehmet Kraja

JU MUND TE DEBATONI NE LIDHJE ME TEMAT NE FORUMET E HAPURA PER PEN QENDREN E KOSOVES!

PËR LIBRIN SHQIP DHE SFIDAT E TIJ

Kumtesën time do ta nis duke parafrazuar një thënie të Stendalit, i cili e këshillonte një fillestar në letërsi që mos t’i lexojë shkrimtarët bashkëkohorë, por t’i lexojë librat që janë shkruar shekuj më herët, në qoftë se dëshiron të shkruajë mirë frëngjisht”.

Për jetën kulturore e letrare të Kosovës nuk e di sa vlen një shembull i tillë.

Mendoj, kësaj radhe, se tema për debatim profesional kritik mund të artikulohet në këto nivele: Shkrimtari dhe libri. Libri dhe botuesi. Libri dhe kritika. Libri- biblioteka- lexuesi. Libri dhe tregu. Libri dhe shoqëria.

Këto raporte të ndërvarura dhe jo rrallë në pozicione kundërvënëse, mund të kenë një renditje të gjatë, mbase të pafund të temë-dilemave që shtrohen përbrenda ambientit kulturor të Kosovës.

Shkrimtari dhe libri

Temë-dilema e parë ekzistuese është më se e qartë se shkrimtarët, vërtet, gjenden në një pozicion të jo të kënaqshëm , dhe ky pozicion është vështirësuar, sidomos duke filluar nga vitet 90 të shekullit të kaluar, kur nga regjimi serb u bë rrënimi i institucioneve kulturore, arsimore, shkencore të Kosovës. Kjo është pjesa e hidhur dhe e dhembshme e realitetit të kaluar, që ndërlidhet, gjithsesi, edhe me djegien e bibliotekave, librave, dorëshkrimeve, madje edhe me vrasjen e shkrimtarëve dhe personaliteteve të kulturës.

Pozicioni i shkrimtarit, fatkeqësisht, edhe pas luftës në rrethana të reja të lirisë dhe demokracisë, nuk ka ndryshuar, sa i përket përmirësimit të statusit të tij në shoqëri. Në Kosovë asnjë shkrimtar nuk jeton nga vepra e vet, domethënë nga vepra që shkruhet, botohet dhe shitet. Idealiteti i deridjeshëm i shkrimtarit për një pozicion më të mirë dhe më të favorshëm në shoqëri shfaqet bashkë me paradoksin e mirëkuptimit, në një mjedis ku kujdesi për punën dhe kontributin e shkrimtarit është minimal: nuk stimulohet mbase, jo rrallë, është edhe i shpërfillshëm.

Bëhet pyetja: kush e mbron të drejtën e shkrimtarit? Sa funksionon ligji në Kosovë për mbrojtjen e autorëve? Sa mbështeten projektet e shkrimtarëve, të cilët prodhojnë vlera letrare e kulturore për popullin e vet? Mund të bëhen një varg i gjatë pyetjesh ku paradokset e ndjekin njëri-tjetrin dhe nuk e di a do të kenë përgjigje të qartë, të vërtetë dhe të drejtë.

Libri dhe botuesi

Në Kosovë para luftës ka funksionuar një shtëpi e vetme botuese me traditë të gjatë, siç është “Rilindja”, institucion i vetëm botues i mbështetur nga buxheti i Kosovës, që ka dhënë një kontribut të madh në botimin dhe afirmimin e vlerave letrare, qoftë të autorëve të traditës, qoftë të autorëve bashkëkohorë. Fama e deridjeshme e këtij botuesi sot po zbehet gjithnjë e më tepër, edhe pse e ka statusin e botuesit gjysmëqeveritar. Në këtë periudhë kanë funksionuar edhe dy botues tjerë privat “Buzuku” dhe “Dukagjini”, të cilët e kanë dhënë ndihmesë në fushën e botimeve, duke e profilizuar veprimtarinë e tyre.

Si është çështja sot me botuesit e Kosovës? Përgjigjja është e qartë: nuk janë në pozicion të lakmueshëm. Vetëm në disa raste të veçanta përkrahen projektet e tyre. Faktikisht, nuk mund ta zhvillojnë veprimtarinë e tyre të rregullt në mungesë të përkrahjes shoqërore, edhe kur është fjala për botimin e veprave apo për ndonjë aktivitet tjetër kulturor. Dihet saktë: në Kosovë sot librin e sponsoron vetë autori apo botuesi privat.

Në anën tjetër, organizimi i panaireve të librit ka qenë rezultativ. Gjithsesi, panairet e librit të organizuara në nivelin kombëtar kanë treguar një formë të mirë të përhapjes së librit tek shtresat e lexuesve, natyrisht të komunikimit edhe me librat e mirë. Këto ide dobiprurëse do të ndikonin në qarkullimin e vlerave brenda letërsisë shqipe në njërën anë, por edhe në ekspozimin e këtyre vlerave në panaire ndërkombëtare, ku do të duhej të kishim sa më shumë botime të përkthyera në gjuhë të mëdha të botës për të prezantuar letërsinë dhe kulturën tonë.

Libri dhe kritika

Në atmosferën tonë kulturore dhe letrare ekziston fenomeni i favorizimit të jovlerave, kiçit, shundit etj., veçanërisht në mediumet elektronike, por ka raste edhe në mediumet e shkruara. Jovlera servohet si vlerë dhe lexuesi i painformuar ushqehet një kohë të gjatë me shijet negative, të cilat janë e dëmshme për të ardhmen e tij. Në botë dihen raste jo të rralla, që librat të botohen në sasi prej 30-50 ekzemplarëve dhe t’u shpërndahen vetëm miqve të ngushtë. Domethënë, ai konsiderohet si libër që nuk mund të plasohet në mediumet elektronike dhe të shkruara, sepse shkruesi i tij në mënyrë të vetëdijshme pajtohet me jovlerat e veta.

Tek ne, fatkeqësisht është krejtësisht ndryshe.

Problemi i vlerësimit të produksionit botues sot në Kosovë është një ndër problemet më të ndieshme në jetën tonë letrare. Pos kriterit të botimit dhe potencialit ekzistues të vlerave që ofrohen, vlerësimi kritik publik i rezultateve, mangësive dhe dështimeve në nivelin profesional, pothuajse, mungon. Doemos, përballë propagandimit të librit, kritika letrare gjendet në situatë të pamundshme që të përcjellë në mënyrë të rregullt librin duke e dhënë fjalën meritore për të.

Asnjë gazetë as revistë letrare në Kosovë nuk e ka, fjala vjen, këndin e caktuar të vlerësimit profesional kritik: për poezinë e dobët, për prozën e dobët, për dramën e dobët, për kritikën e dobët. Domethënë: për veprën e dobët. Këso mënyre, ende mungon guximi kritik , intelektual dhe qytetar për të definuar qartë edhe pozicionin e shkrimtarëve, edhe pozicionin e shkruesve.Vërtet, a ekziston kriza e vlerësimit kritik? A ka më shumë shkrues se sa shkrimtarë?

Kompania mediale “Koha ditore”, duke ia ofruar lexuesit të Kosovës librat më të mirë të shkrimtarëve botërorë dhe shqiptarë të shekullit XX, bën një gjest të shkëlqyeshëm kulturor, por fatkeqësisht në këtë zgjedhje i përjashton autorët më të njohur të Kosovës. Fjala vjen, në ketë konkurrencë lirisht do të mund të hynte romani “Oh” i Anton Pashkut.

Në të gjitha variantet e këtij pikëshikimi, vetëm institucionet shtetërore me njerëz të ditur, kompetentë e profesionalë mund të shpiejnë përpara edhe mendimin kritik. Para disa vitesh në Kosovë është provuar një debat shumë i suksesshëm midis shkrimtarëve, kritikëve dhe lexuesve, kuptohet për procesin krijues, por edhe për ndërtimin e kritereve vlerësuese, si dhe për promovimin e vlerave letrare, por nuk ka vazhduar më tutje për shkak të mospërkrahjes institucionale dhe mungesës së fondeve.

Libri- biblioteka- lexuesi

A e ka Kosova lexuesin e vet edhe në kohën e teknologjisë dhe të komunikimit modern me librin përmes internetit dhe katalogëve elektronikë. A duhet kërkuar ende forma dhe mënyra për të rikthyer lexuesin tek libri, kuptohet edhe për rikthimin e dinjitetit të letërsisë. Përbrenda kësaj problematike i shoh dy rrugë:

Problemi i parë: sa është i pranishëm libri në shtëpitë tona, në bibliotekat e shkollave, fakulteteve, në bibliotekat publike etj.

Problemi i dytë: a shpjegohen ende në shumicën e insitucioneve të arsimit të ulët, të mesëm e universitar veprat letrare sipas metodave të vjetra, ku biografizmi, historicizmi, pozitivizmi janë alga e omega e ligjërimit.Pra, metoda, kriteri, përzgjedhja e autorëve dëftojnë edhe për mënyrën e leximit, mësimit, shpjegimit, interpretimit dhe kuptimit të letërsisë.

Në rastin e parë, të gjitha statistikat mund të dëshmojnë se libri i botuar në Kosovë nuk shpërndahet në të gjitha bibliotekat e Kosovës. Problemi ekziston tek rrjeti i organizimit, forma e shpërndarjes dhe mungesa e fondeve për blerje. Derisa botuesit detyrohen sipas ligjit të dorëzojnë në Bibliotekën Kombëtare dhe Universitare të Kosovës ekzemplarin e detyrueshëm, bibliotekat publike duhet ta kenë të qartë se pasurimi me botimeve të reja është detyrë dhe obligim shoqëror.

Sipas standardeve ndërkombëtare 1.5-2.5 libra duhet të jenë për kokë banori. Sa i plotëson Kosova këto kritere?

Sipas të dhënave më të reja në Kosovë funksionojnë gjithsej 468 biblioteka. Këtu hynë edhe Biblioteka Kombëtare dhe Universitare e Kosovës, pastaj bibliotekat publike, të fakulteteve, shkollore dhe speciale. Në të gjitha këto bibliblioteka fondi i librave është mbi 3 milionë ekzemplarë, aq sa ka përafërisht një bibliotekë publike në një qytet të madh evropian.

Libri dhe tregu

Northrop Fraji ka thënë: “Letërsia është njohur gjithmonë si prodhim tregu, prodhuesit e së cilës janë shkrimtarët krijues, kurse konsumuesit lexuesit e kulturuar, me kritikët në krye.”

Në Kosovë paradokset dhe hutitë mund të lëvizin në kahe të ndryshme, sa i përket çështjes së librit. Fenomenet mund të kenë edhe përmasa të tjera sa që mbase më shpesh mund të flitet për akulturimin se sa për kulturimin.

Ky është një dimension tjetër që mund të shtrohet në variacionet e veta përbrenda këtij shkrimi.

Libri i botuar në Shqipëri, kuptohet i doganuar hyn me vështirësi në Kosovë. Tatimet doganore për librin ende janë në fuqi. Tregu i Kosovës mbulohet tërësisht me librin e importuar nga Shqipëria, por tregu i Shqipërisë, pothuajse, nuk mbulohet fare ose pak me librin e botuar në Kosovë. Rrjedhimisht, duhet të krijohen mekanizmat institucionale që do të ndërmerrnim veprime konkrete lidhur me shpërndarjen, qarkullimin dhe përhapjen e librit. Assesi monopoli i një hapësire nuk mund ta ngulfasë hapësirën tjetër.

Libri dhe shoqëria

Pas të gjitha këtyre shqyrtimeve dhe analizave të inicuara përmes ideve në relacionet e përmendura: shkrimtari dhe libri; libri dhe botuesi; libri dhe kritika; libri- biblioteka- lexuesi; libri dhe tregu, pa i zgjatur më tutje këto relacione, vetvetiu mbërrijmë dashur e padashur tek raporti i librit me shoqërinë.

Nga të gjitha variantet e pikëshikimit të kësaj problematike, në esencë, duhet krijuar një strategji të re kulturore për librin. Shkrimtarët, botuesit bashkë me institucionet që do të duhej të financonin librin duhet t’i hartojnë projektet e tyre të qarta në botimin e vlerave letrare. Po ku shkojnë këto projekte? Po kush i jetëson këto projekte? Pa përkrahjen, nxitjen, stimulimin, afirmimin e vlerave kulturore nuk mund të njihen as për së afërmi vlerat fundamentale të identitetit të një populli.

Në këtë fazë të demokratizimit të shoqërisë së Kosovës a po e përjteton kultura krizën e vet, në këtë kontekst edhe libri?

Prapë temë dilemat mund të përsëritet në variante dhe versione të ndryshme.A kemi ende shifra sa libra janë për kokë të banorit në Kosovë? Në vitet tetëdhjeta të shekullit të kaluar në Kosovë mesatarisht janë botuar 350 tituj të rinj vetëm nga një shtëpi botuese, kuptohet letërsi shqipe dhe letërsi e përkthyer. Si është gjendja sot, kur botuesit privatë kanë vullnet dhe kur institucionet që do të duhetj të mbështesnin politikën kulturore, në një mënyrë nuk e ofrojnë gatishmërinë e tyre.

Fundja, thelbi i kësaj problematike që ka të bëjë me librin dhe krizën e tij, prapë rikthehet në sfondin e vet, ku buron e rrjedh vetë funksioni i letërsisë përbrenda trekëndshit: autori-libri-lexuesi.

Kështu ndërlidhen procesi krijues, procesi botues dhe procesi komunikues.

Dhe sfidat për dhe me librin shqip ende vazhdojnë në hapësirën tonë kulturore…

(Fjalë hyrëse në Tribunën Kriza e librit, Prishtinë, 23 shkurt 2005, organizuar nga PEN Qendra e Kosovës)

JU MUND TE DEBATONI NE LIDHJE ME TEMAT NE FORUMET E HAPURA PER PEN QENDREN E KOSOVES!