- A e mbulon emërtimi “trashëgimi kulturore e Kosovës” tërë mozaikun kulturor të trashëguar në këtë vend?
- Ideja enklavizuese e manastireve ortodokse në Kosovë a prodhon efekte që konfrontojnë mjedisin kulturor të Kosovës?
- Kush e ka ndërtuar stereotipin kulturor të Kosovës si përplasje civilizimesh përmes trshëgimisë së objekteve materiale të kultit, duke e reduktuar atë në trashëgimi ortodokse dhe islame?
- Cila është gjendja e trashëgimisë kulturore të antikitetit në Kosovë?
- A janë të gatshëm të gjithë banorët e Kosovës t'i njohin vlerat kulturore të trashëguara ndër shekuj në këtë hapësirë si pasuri e civilizimit global pavarësisht nga kush janë ndërtuar dhe firmën e kujt bartin?

Tribuna mbahet ditën e premte, 1. 12. 2006 në orën 11:00 në amfiteatrin e Bibliotekës Kombëtare dhe Universitare të Kosovës

Fjalët hyrëse për debat:

- Edi Shukriu
- Mehmet Kraja
- Shkelzen Maliqi
- Milazim Krasniqi
- Flamur Doli

Trashëgimia kulturore e Kosovës, cila është kjo?

Shkruar nga Mehmet Kraja

Ne, as tani dhe as më herët, nuk e kemi sqaruar qartë konceptin trashëgimi kulturore e Kosovës, as profesionalisht, as politikisht. Cila është kjo trashëgimi, çfarë përfshin ajo? A është ajo trashëgimi vetëm fetare apo vetëm civilizuese, apo fetare dhe civilizuese njëkohësisht? A është nacionale apo mbi nacionale? A është identitare apo mbi identitare? A është trashëgimia e Kosovës konflikt civilizimesh apo bashkëjetesë e tyre?
Në sqarimin e këtyre problemeve, ne nuk kemi shkuar larg, por kemi marrë konceptet serbe të trashëgimisë kulturore të Kosovës, ndonjëherë mekanikisht i kemi kthyer në anën e kundërt, pra në anën tonë, dhe kemi vazhduar të patrazuar të luajmë një lojë, në të cilën dihet që paraprakisht se do të dalin fitues ata që na i kanë imponuar konceptet e këtilla. Tani është pak vështirë të thuhet përse ka ndodhur kjo. A janë fajtorë ndërkombëtarët, a është fajtore politika jonë, apo janë fajtorë njerëzit kompetentë, profesionistët e kësaj fushe, të cilët, siç duket tani, nuk kanë bërë përpjekje të mjaftueshme jo vetëm që t’u imponojnë këtyre faktorëve vendimmarrës ndryshimin e domosdoshëm të konceptit trashëgimi kulturore në rrethanat e Kosovës, por këto gjëra nuk i kanë bërë të qarta as për opinionin, madje as për veten e tyre.

Natyrisht, në këtë pikë gjërat nuk paraqiten aq të thjeshta, sepse trashëgimia materiale kulturore e Kosovës, ndryshe nga shumë vende të tjera, nuk është vetëm materiale, sepse bart me vete edhe një kujtesë historike, nxit pasione dhe emocione, në një mënyrë duket sikur është pjesë e konstalacionit gjenetik të njeriut të këtyre hapësirave, duke përfshirë këtu edhe implikimin shtesë të problemeve politike. Pra, kjo trashëgimi materiale nuk qëndron e pavarur nga korpusi i ideve, në emër të të cilave shpesh është luftuar dhe është derdhur gjak në Kosovë. Pikërisht për këtë arsye, trashëgimisë kulturore të Kosovës nuk mund t’i qasemi me koncepte universale, por duhet parë dhe analizuar specifikat e saj atipike, gjithnjë duke synuar që ajo gradualisht të zhvendoset nga terreni historik dhe politik dhe të vendoset në terrenin kulturor, atje ku e ka vendin. Ky është optimumi, të cilin verbalisht e synojmë të gjithë, por që ta arrijmë, paraqitet mjaft e vështirë dhe e komplikuar.

Në këtë drejtim, sipas asaj që shihet tani, pengesën më të madhe e paraqesin konceptet dhe kuptimet skematike, të cilat janë ngulitur thellë në vetëdijen ballkanike, nga të cilat duhet dalluar dy: se trashëgimia kulturore ka funksion politik, e para, dhe e dyta, se trashëgimia kulturore e Kosovës paraqet jo bashkëjetesë civilizimesh, siç ndodh gjithkund tjetër, por konfliktin e tyre. Në të dy rastet, shqiptarëve të Kosovës konceptet e këtilla janë imponuar. Pra, ata nuk e kanë prodhuar vetë një botëkuptim të këtillë. Madje mund të them pa asnjë dilemë se ne, shqiptarët e Kosovës, nuk kemi prodhuar botëkuptim tonin për trashëgiminë kulturore, por kemi reaguar ose jemi kundërpërgjigjur sipas rastit, madje shpesh duke rënë pre e deformimeve të këtilla të imponuara. Na e kanë thënë dhe na e kanë përsëritur me mijëra herë se Kosova është Jerusalemi serb, për shkak të miteve të tyre që lidhen me këtë trashëgimi. Ne jemi përpjekur të kundërprëgjigjemi, shpesh me nervozizëm, ndonjëherë pa takt, jo gjithnjë duke bërë diferencimin e qartë midis asaj që na është imponuar si koncept i deformuar dhe asaj që përbën konceptin e drejtë, shkencërisht të pranueshëm të trashëgimisë. Ne kemi parë se si me mijëra herë identifikohet në mënyrë tendencioze trashëgimia fetare me atë kulturore, pastaj trashëgimia kulturore me atë nacionale, pastaj se si ngatërrohet identiteti fetar me atë nacional, si ngatërrohet miti me realitetin, të gjitha këto me një qëllim final: të shfrytëzohet trashëgimia kulturore si argument politik për mbajtjen e Kosovës nën sundim dhe zgjedhë. Në shumicën e rrethanave, ne nuk kemi bërë gjë tjetër, pos që jemi përpjekur të kundërpërgjigjemi, shpesh pa ndonjë argumentim dhe pa gjeturi. Në politizimin e trashëgimisë, thënë me një fjalë, na kanë tërhequr për hunde dhe në këtë mënyrë vazhdojnë të na tërheqin edhe tani.

Derisa problemi i politizimit të trashëgimisë kulturore të Kosovës del i qartë dhe pa ndonjë nevojë të madhe të argumentohet, një çështje tjetër që lidhet me pasqyrën dhe gjendjen reale në terren dhe që trashëgiminë kulturore të Kosovës e paraqet si konflikt civilizimesh, mendoj se në këtë pikë ka vend për sqarime dhe argumentime pak më të thelluara. E anashkalojmë faktin se propaganda serbe e ka lansuar këtë koncept, por ta shikojmë gjendjen në terren. Realisht, trashëgimia kulturore e Kosovës qëndron e ndarë në dy korpuse fetare: në njërën anë kemi kishat serbe, që kanë vlera të rëndësishme për artin bizantin dhe identifikohen me kristianizmin, bashkë me këtë edhe me trashëgiminë e civilizimit evropian, sikundër edhe me vetë identitetin e kombit serb; kurse në anën tjetër qëndron korpusi i monumenteve orientale, xhamia, hamame, kulla, që janë identifikuar si trashëgimi shqiptare, të cilat paraqesin vlera periferike për vetë kulturën orientale, ndërsa për shqiptarët, një pjesë e tyre, janë të identifikuara si kulturë fetare dhe jo nacionale. Së pari, në aspektin kulturor dhe historik, kjo është një gjendje defektoze e monumenteve kulturore në terren, sepse përbrenda përmban kontradikta të papajtueshme dhe shkapërcime atipike, situatë kjo që nuk mund të vihet në drejtpeshim as faktik, as konceptual. Elementet e pabarazimit janë: shqiptarët nuk identifikohen me fenë, serbët identifikohen me fenë; shqiptarët nuk kanë vlera, serbët kanë vlera; shqiptarët janë orientalë, serbët kanë oksidentalë; shqiptarët kanë trashëgimi aziatike, serbët kanë trashëgimi evropiane. Është e qartë se të këtillë kanë dashur ta paraqesin veten serbët dhe të këtillë kanë dashur t’i paraqesin shqiptarët. Propaganda e tyre shkencore, pseudoshkencore, politike, diplomatike etj. ka prodhuar realitetin në terren, i cili nëse nuk i përgjigjet qind për qind kësaj situate, në një masë të madhe e vërteton atë. Pse ka ndodhur kjo? Ku qëndron arsyeja? Trashëgimisë kulturore të Kosovës i mungon diçka, i mungon një komponentë e rëndësishme që të drejtpeshojë midis historisë dhe realitetit, që të jetë e harmonishme dhe që tradita të bashkëjetojë me bashkëkohësinë. Ndërmjet korpusit të monumenteve mesjetare serbe dhe korpusit oriental shqiptar; midis kishave serbe dhe xhamiave shqiptare, mungon mesjeta shqiptare. Ajo nuk është, ajo është shlyer nga realiteti monumental i Kosovës. Kosova është hapësira e vetme në rajon që nuk ka kështjella mesjetare, ose ka aq pak dhe i ka aq të shkatërruara, sa nuk dëshmojnë gjë (shembulli i Novobërdës). Kosova e ka antikën e mbuluar me dhe. Pra, mungon korpusi i monumenteve kulturore që do të qëndronte në mes të dy korpuseve të tjera dhe që do të krijonte një drejtpeshim të natyrshëm. Zhdukja sistematike e monumenteve mesjetare joserbe, sikundër edhe zhdukja ose lënia nën dhe e monumenteve antike, që ka qenë politikë afatgjate e Serbisë në Kosovë, ka lënë të duket në sipërfaqe një situatë jotipike, kështu që Kosova, nga një vend ku kanë bashkëjetuar në harmoni civilizimet, të dalë sikur ajo është djep i konfliktit të tyre.

 
Kjo është fitore e dhunshme e politikës mbi trashëgiminë kulturore, duke e deformuar pamjen dhe funksionin e saj.
Tani shtrohet çështja përse ne, edhe sot vazhdojmë të bëjmë të njëjtën gjë? Përse edhe sot kullandrisim trashëgiminë po me këto koncepte, me konceptet politike serbe të trashëgimisë së Kosovës si konflikt i pabarabartë civilizimesh dhe vlerash, si konflikt ndërmjet popujve dhe si konflikt ndërmjet historisë dhe realitetit? E bëjmë këtë, sepse ende jemi të prirë jo nga ndërtimi i koncepteve tona për trashëgiminë, por nga refuzimi i pafuqishëm i asaj që tashmë ka ndodhur. Ne përpiqemi të refuzojmë konceptet serbe të trashëgimisë së Kosovës në mënyrë deklarative, shpesh pa efekte, por nuk e bëjmë asnjë hap, ta zëmë, për një rrethim të hapësirës së Ulpianës. Ne i njohim politikat serbe rreth trashëgimisë në Kosovë, por nuk ndërmarrim asnjë hap t’i plotësojmë vakuumet dhe të korrigjojmë defektet. Kjo na bën të dukemi të varur nga ajo politikë, sepse varshmëri nuk është vetëm pajtimi me të, por edhe refuzimi i saj pa ndonjë efekt.

Madje, duke e refuzuar atë politikë, ne padashur jemi bërë pjesë e saj.


Në Prishtinë, 1dhjetor 2006

JU MUND TE DEBATONI NE LIDHJE ME TEMAT NE FORUMET E HAPURA PER PEN QENDREN E KOSOVES!