TENDENCAT PROVINCIALIZUESE DHE SFIDAT E INTEGRIMEVE

Shkruar nga Dr. Milazim KRASNIQI

Kultura shqiptare në Kosovë po bën përpjekje të del nga kollapsi ku qe katandisur nga kulturocidi serb në dhjetë vitet e okupimit, por ky proces është i ngadalësuar nga letargjia që ka injektuar administrata civile ndërkombëtare në tri vitet e para të qeverisjes së vet dhe nga improvizimi i politikave kulturore vendore në këto tri vitet e fundit.
Katalagizimi i pasojave që ka lënë prapa vetes kulturocidi serb, me mbylljen e gazetave dhe revistave, mediave elektronike, shtëpive botuese, galerive të arteve, muzeve, madje edhe me dëbimin e Universitetit, Institutit Albanologjik dhe Akademisë së Shkencave dhe të Arteve nga objektet e veta, për një decenie, është pothuajse i pamundur. Ajo që mund të pohohet fare lehtë, është se me këto veprime kulturocidi, është synuar shkatërrimi i plotë i kulturës shqipe në Kosovë, si pjesë e projektit për çrrënjosjen e shqiptarëve nga këto troje. Edhe pse i mbetur në tentativë, projekti ka lënë pasoja të rënda edhe në culture, dhe kjo gjë nuk duhet të shmanget nga vëmendja asnjëherë.

Vitet e para të administrimit ndërkombëtar, si për shkak të prioriteteve në fushat e sigurisë, sociale, ekonomike dhe të ndërtimit institucionalë, po aq edhe për mungesë të ndjeshmërisë ndaj vlerave kulturore nacionale, e kanë shmangur vëmendjen nga kultura. Ndërsa, në tri vitet e fundit, kur kjo fushë është adminsitruar nga qeveria e Kosovës, ka pasur shumë improvizime dhe shumë autizëm.

Por, rehabilitimi kaq i ngadaltë i kulturës është shkaktuar edhe nga vetë sajuesit e saj.Të gjendur në një ambient të komunikimeve agresive politike dhe ideologjike, shumë njerëz e kulturës, më të shumtën janë shtrënguar të tërhiqen anash dhe të bëhen vëzhgues pasivë e zemërplasur të katandisjes së kulturës edhe në rrethanat e reja. Edhe në kulturë, meritokracia partiake ia ka zënë vendin profesionalizmit, profiterizmi ia ka zënë vendin pasionit. Kështu është eliminiuar një plejadë e tërë e artistëve dhe e punonjësve të kulturës, të cilët kanë pasur përvoja e pasion për të punuar për një ringritje kulturore të vendit dhe për hapjen e një kapitulli të ri të ingtegrimeve kulturore kombëtare dhe në përmasa më të gjera europiane e botërore.

Në skenën e boshatisur, kanë hyrë me jo pak zhurmë mediale dhe ideologjike, një dorë njerëzish, që kanë bërë përpjekje të promovojnë disa alternativa të tjera mbi identitetin kulturor të shqiptarëve të Kosovës. Puna ka shkuar aq larg, sa bashkë me instrumemntariumin e simbolikave partiake dhe parashtetërore, edhe ato të sajuara sipas parapëlqimeve personale, familjare, klanore dhe e shumta partiake, është pretenduar që të ridizajnohet madje edhe vetë gjuha standarde shqipe.

Një pjesë të kësaj skene e kanë zënë edhe partizanët e parcelizimit të kulturës shqiptare, që kanë motive shumë më banale nga ata të mësipërmit. Evitimi i konkurencës në planin kombëtar, u mundëson diletantëve e matrapazëve të llojllojshëm, që të zënë hapësirë e ndonjëherë edhe kryet e vendit në zhvatjen e buxhetit, të çmimeve publike dhe të privilegjeve në emër të kulturës. Po u kujtua me këtë rast se cilët autorë janë futur në planprograme shkollore, cilat vepra janë shpërblyer me çmime, cilat shfaqje janë shpërblyer, cilët aktorë kanë marrë mirënjohje, na bëhet e qartë se kjo linjë e provincializimit të kulturës, është paraqitur si një minierë e privilegjeve të pamerituara të shumë njerëzve, të disa asociacioneve e institucioneve, që kanë qëlluar më afër pushtetit..

Shtrohet pyetja: pse i ndodh edhe kjo vetëkatandisje kulturës sonë edhe në këto vite të lirisë, kur kushtet për konsolidimin e saj, objektivisht janë më të volitshme se kurrë më parë?

Mua më duket se edhe kësaj radhe, rezistenca e pamjaftueshme e kulturës shqiptare në Kosovë, për t’u mbrojtur jo vetëm nga atakuesit e sofistikuar po edhe nga ata banalë, zbulon natyrën fragjile të saj, përkatësisht pamundësinë që të qëndrojë më vete, si fragment i shkëputur nga tërësia e kulturës shqiptare. Kështu ka qenë edhe në të kaluarën e kështu është edhe sot.
Në të vërtetë, ky segment i kulturës shqiptare për një kohë të gjatë është karakterizuar nga një lloj bifurkacioni. Një degë e saj ka mbetur e lidhur me shtratin e vet gjuhësor e kulturor, e ushqyer edhe nga ideologjia e iredentizmit politik, ndërsa një degë është formësuar dhe është ushqyer për gati gjysmë shekulli nga burimi tjetër, i mishëruar në të ashtuquajturën kulturë jugoslave, ku Kosova dhe viset e tjera shqiptare jashtë Shqipërisë, kanë qenë të përfshira me përdhunë që nga viti 1912.

Nga ky degëzim i kulturës shqipe në Kosovë ka ndodhur që të rrënohen fate artistësh shqiptarë, fate veprash artistike dhe ndërmarrjesh kulturore, duke mos u konsoliduar asnjëherë plotësisht kjo linjë e identitetit të saj. Kur ka dominuar politika e terrorit, ka pasur shkrimtarë dhe intelektualë shqiptarë të burgosur, ka pasur censurë të hapët, imponim të repertorëve, të shfaqjeve, të ekspozitave, të veprave të botuara, në emër të vëllazërim bashkimit dhe të ashtuquajturi patriotizëm socialist jugosllav. Sot një pjesë e madhe e atyre vlerave kulturore, praktikisht janë të papërdorshme dhe vetëm si një kujtesë e hidhur e imponimit kolonial edhe të ideve dhe të projekteve kulturore.

Ndërsa, kur janë funskionalizuar lidhjet me pjesën tjetër të kulturës shqipe, qoftë dhe vetëm në rolin e marrësit të vlerave prej andej, veçmas nga Shqipëria, sikundë rka qenë rasti në vitet shtatëdhjetë, është shpalosur dinamizmi i artistëve dhe është rritur ndikimi i kulturës në formësimin e identitetit kombëtar dhe në profilizimin e projekteve politike e kombëtare. Por, jo rrallë ka dominuar ideologjia mbi idenë kulturore, gjë që ka pamundësuar krijimin e një sistemi të qëndrueshëm të vlerave kulturore, jo vetëm në Kosovë po edhe në Shqipëri.

Ka ndodhur edhe që ky degëzim të prodhojë paradokse sui generis: lidhja me kulturën shqiptare ka ditur të prodhojë edhe vepra të dobëta nën firmën e realizmit socialist, ndërsa ajo e lidhur me kulturën jugosllave, të prodhojë pluralizmin stilistik dhe hapjen ndaj ideve artistike dhe kulturore të kohës moderne. E di që ka shumë njerëz që nuk duan ta dëgjojnë këtë tezë, sepse edhe më tutje duan që antivlerat me të cilat e kanë shfytyruar një pjesë të kulturës shqiptare në Kosovë, t’i fshehin nën maskën e patriotizmit vulgar ideologjik. Po e përmend këtë fakt, vetëm sa për të sugjeruar natyrën vërtet fragjile të kulturës shqipe në Kosovë edhe në të kaluarën, edhe si mungesë e një traditë kulturore të pavarur e më të qëndrueshme para Luftës së Dytë Botërore.

Ajo që për mua është e pakuptueshme, është se si ndodhi që në këto vite të pasluftës së fundit, ndihet njëfarë refuzimi i fortë ndaj komunikimeve më intensive kulturore me Shqipërinë, jo vetëm në Shqipëir, e cila shumë herë ka pasur një tendencë refuzimi të partnritetit, po edhe në Kosovë, e cila në të kluarën është dallluar për një linjë të fortë të iredentizkmt politik e prej andej edhe të aspiratës pë rintegrim kulturor. Si pasojë e këitj refuzimi të dyanshëm, është motivuar dhe pothuajse zyrtarizuar prirja provinciale në kulturë dhe në arte. Duket se tash edhe në Kosovë po ndiqet ideja politike e krijimit të një identiteti shtetëror për Kosovën, duke e shartuar këtë ide në mënyrë të panatyrshme edhe në fushën e kulturës. Por, kufijtë e sotëm administrativë dhe nesër kufijtë shtetërorë ndërmjet Kosovës e Shqipërisë, po edhe Maqedonisë, nuk mund të jenë edhe kufij kulturorë. Nëse këto entitete shtetërore mund të funskionojnë të ndara, kultura nëse ndahet do të jetë e gjymtuar. Prandaj, ndaraz nga zhvillimet politike, synimi ynë duhet të jetë integrimi kulturor e jo parcelizimi i kulturës, sipas vijave kufitare, që vizatohen me gëlqere dhe vëzhgohen me karakolle.

Kjo gjendje nuk mund të tejkalohet vetvetiu. Nëse nuk hartohen politika kulturore energjike, të cilat do të rilidhnin fijet e integrimeve kulturore kombëtare, duke e promovuar partneritetin funksional ndërmjet Kosovës e Shqipërisë në rend të parë, atëherë do të thellohen tendencat e tashme provincializuese në kulturën shqipe, veçmas në Kosovë. Ndjekja e projektit politik për pavarësinë e Kosoëvs edhe si projekt kulturor, duke e ndarë kulturën në Kosovë nga hapësira tjetër kulturore shqiptare, do të do të shndërrohej në një atentat në natyrën unike të kësaj kulture.

Për të evituar këto tendenca, përfundimisht është i nevojshëm një pozicion më aktivë i artistëve dhe i dijetarëve të botës albanologjike, të cilët duan ta ruajnë dhe të forcojnë karakterin integral të kulturës shqiptare. Artistë dhe dijetarë të kësaj provinience ka në Kosovë, në Shqipëri, në Maqedoni dhe gjithandej hapësirave shqiptare. Por, ata duhet të ndihen gjallë dhe të ndërtojnë një vizion të ri e efikas të integrimeve në realitetet e reja. Nëse kjo enregji do të aktivizohej, do të influenconte edhe në konsolidimin e një opinioni publik në favor të integrimeve e kundër provincializimit të kulturës. Pa këtë vizion është e pamundur që të ndodhin edhe integrimet e mirëfillta të kulturës shqipe, në shtratin e integrimeve kulturore europiane.

Këtu ëhstë rasti të thuhet se në konteksitn europian, kultura jonë është e vogël, edhe më kushtin që të paraqitet si unike, e lëre më po të paraqitet e fragmentuar, sipas kufijve administrativë e shtetërorë dhe me një përmbajtje provinciale.

Edhe pse kulturë e vogël, kultura shqiptare po të aktivizonte të gjitha mundësitë e saj si kulturë unike, në komunikimet europiane do të ishte vitale dhe me identitet te qartë, për shkak të gjuhës, të përvojave që shenjon dhe të mesazheve humane që mbrun në vete, në pjesën më të mirë të saj. Prandaj, duhet thënë qartë se hapja ndaj botës, nuk e rrezikon aspak identitetin e kulturës shqiptare. Sa herë ka qenë më e hapur ndaj botës, kultura shqiptare ka qenë më vitale dhe ka prodhuar më shumë vlera të qëndrueshme.
Identitetin e kulturës sonë e rrezikon më së shumti mbyllja, parcelizimi dhe instrumentalizimi politik e patriotik, nga i cili kjo kulturë ka nevojë urgjente që të dekontaminohet, për t’u aftësuar përfundimisht që të jetë krijuese e vlerave të reja, në pajtim me kërkesat e kohës në të cilën jetojmë.

Në Prishtinë, 14 mars 2005

JU MUND TE DEBATONI NE LIDHJE ME TEMAT NE FORUMET E HAPURA PER PEN QENDREN E KOSOVES!