- A e mbulon emërtimi “trashëgimi kulturore e Kosovës” tërë mozaikun kulturor të trashëguar në këtë vend?
- Ideja enklavizuese e manastireve ortodokse në Kosovë a prodhon efekte që konfrontojnë mjedisin kulturor të Kosovës?
- Kush e ka ndërtuar stereotipin kulturor të Kosovës si përplasje civilizimesh përmes trshëgimisë së objekteve materiale të kultit, duke e reduktuar atë në trashëgimi ortodokse dhe islame?
- Cila është gjendja e trashëgimisë kulturore të antikitetit në Kosovë?
- A janë të gatshëm të gjithë banorët e Kosovës t'i njohin vlerat kulturore të trashëguara ndër shekuj në këtë hapësirë si pasuri e civilizimit global pavarësisht nga kush janë ndërtuar dhe firmën e kujt bartin?

Tribuna mbahet ditën e premte, 1. 12. 2006 në orën 11:00 në amfiteatrin e Bibliotekës Kombëtare dhe Universitare të Kosovës

Fjalët hyrëse për debat:

- Edi Shukriu
- Mehmet Kraja
- Shkelzen Maliqi
- Milazim Krasniqi
- Flamur Doli

TRASHËGIMIA KULTURORE DUHET TË DEBALLKANIZOHET

Shkruar nga Dr. Milazim KRASNIQI

Trashëgimia kulturore si një tërësi vlerash materiale dhe shpirtërore, duhet të trajtohet brenda shtratit të dijeve përkatëse dhe të politikave kulturore të drejta, e jo të ideologjive nacionaliste, të cilat dinë ta shfrytëzojnë çështjen e trashëgimisë kulturore si pretekst për mobilizimin e ithtarëve të vet në projekte të dhunshme, qoftë pushtuese qoftë çlirimtare. Ndërsa, në një vend si Kosova, ku projekti faktik pushtues serb ambalazhohet si projekt çlirimtar, ndërsa projekti çlirimtar i shqiptarëve nganjëherë perceptohet edhe si projekt revanshist, tema e trashëgimisë kulturore dhe fetare, duhet të trajtohet me kujdes edhe më të madh, ngjasshëm me një plagë pasoperative, së cilës sapo i është ndalur gjakderdhja.

Nuk mund të mos rikujtohet në këtë kontekst zelli i regjimit gjakatar të Millosheviqit për fshirjejn e trashëgimisë kulturore shqiptare gjatë viteve nëntëdhjetë. Ajo prirje shkoi aq larg sa që në kulmin e konfliktit edhe me NATO-n, regjimi serb gjeti kohë për ta rrafshuar edhe shtëpinë-muze të Lidhjes së Prizrenit, duke mënjanuar çdo gjurmë të saj. Djegia e qindra objekteve kulturore, shkollore dhe fetare, pati tendencën e një kulturocidi, i cili mbeti në tentativë.

Nga ana tjetër, në trazirat e dhunshme të marsit të vitit 2004, u dëmtuan një numër i konsiderueshëm i kishave ortodokse, me çka u dha një mesazh rrënqethës se çfarë drejtimi mund të ndjek një rebelim iracional i motivuar nga intoleranca antiserbe.

Për t’i mbyllur përfundimisht këto plagë tragjike, është e domosdoshme që trashëgimia kultuore të trajtohet si vlerë më vete, pra, jashtë rivaliteteve politike, ideologjike, fetare dhe nacionale. Madje edhe jashtë statusit shtetëror, të cilin do ta ketë Kosova në të ardhmen. Pra, trashëgimia kulturore duhet të trajtohet si vlerë imanente dhe universale, e cila është produkt i intelektit njerëzor dhe e cila është në shërbim të njerëzimit.

Për fat të keq, bisedimet ndërmjet Prishtinës e Beogradit, temën e trashëgimisë kulturore dhe fetare serbe, e kanë ingranuar si një çështje politike, edhe pse e kanë quajtur me eufemizëm “çështje teknike”. Nga ajo që është bërë e njohur deri tash, pritet që raporti i Marti Ahtisari ta përfshijë në aranzhmanet e veta trashëgiminë fetare dhe kultuore serbe si një segment të veçantë të obligimeve politike dhe juridike të shtetit të ri të Kosovës ndaj Serbisë. Kjo mund të përfshijë edhe lejimin e karnevaleve të organizuara të serbëve nga Serbia dhe viset e tjera ku ata jetojnë, për të shënuar kremta historike e festa fetare.

Nëse mund të bëhet fjalë për ndonjë precedent të rrezikshëm në tërë këtë proces negociatash, përfshirja e trashëgimisë fetare dhe kulturore serbe në aranzhmanet e statusit, vërtet është i tillë.

Po të përdorej ky kriter për përcaktimin e statusit të shteteve ekzistuese dhe të atyre që do të formohen në të ardhmen, harta e botës do të shndërrohej në një katrahurë. Fjala vjen, me kësi kriteri, një pjesë e madhe e Turqisë, me Stambollin në plan të parë, do të duhej t’u jepeshin grekëve me koncesion, bashkë edhe me ndonjë status shteformues, për shkka se aty ka qenë selia e Konstandimit të Madh, e Justinianit dhe e Tadorës. Nga ana tjetër, Bullgaria dhe Greqia, do të duhej të jepnin privilegje shtetformuese për minoritetin turk në ato vende, i cili nëpër shekuj në ato territore ka ngritur një sërë vlerash kulturore dhe fetare, edhe pse shumica prej tyre janë rrënuar, për t’i fshirë gjurmët e asaj trashëgimie.. Ndërsa, Serbia, më kësi kriteri do të duhej t’u jipte status special hungarezëve jo vetëm në Vojvodinë, po edhe në Beograd, i cili një herë e një kohë ka qenë qytet hungarez, sikundër edhe qytet osman më vonë, e me një trashëgimi të ndjeshme kulturore hungazeze dhe otomane.

Në të vërtetë, në kuadër të bisedimeve për statusin, trajtimi i trashëgimisë fetare dhe kulturore të serbëve të Kosovës, është shndërruar në ricvijiqizimin e saj. Jovan Cvijiqi i pati parapri gjoja me “argumente kulturore”, vendimit të Konferencës së Paqes për përligjien e aneksimit të Kosovës dhe të tokave të tjera shqiptare. Edhe bisedimet e sivjeme në Vjenë, e kanë nxjerrë një pjesë të trashëgiminë fetare dhe kulturore serbe jashtë shtratit kulturor të vendit ku ajo është krijuar dhe ku gjendet, dhe e kanë trajtuar me parashenjë politike dhe ideologjike, si trashëgimi ekskluzive të Serbisë.

Në rast se kjo linjë finalizohet duke e krijuar idenë se lëshimet janë bërë për të kënaqur pretendimin se “Kosova është djepi kulturor serb”, do të mund të shndërrohet në virus të konflikteve të reja. Edhe kështu si janë punët sot, mbikëqyrja ndërkombëtare mbi Kosovën, është bërë e domosdoshme për shkak të fantazmave të miteve të së kaluarës, të cilat e kanë motivuar spastrimin etnik dhe gjenocidin e viteve 1998-1999.

 
Ajo që është edhe më keq, kësaj trashëgimie kulturore i është mveshur karakteri pothuajse i plotë fetar, ortodoks, gjë që paraqet një problem edhe më të madh. Reduktimi i trashëgimisë serbe në Kosovë vetëm në planin fetar, është i dëmshëm edhe për vetë serbët që jetojnë në Kosovë, sepse ata nuk identifikohen vetëm me ortodoksinë. Ata gjatë shekujve kanë krijuar edhe shtresa të tjera të trashëgimisë së tyre kulturore, ndërsa ato janë injoruar tërësisht.

Sikundër u tha më herët, trashëgimia kulturore e Kosovës do të duhej të trajtohej vetëm si problem kulturor dhe të rregullohej me ligje, që do të jenë të të njëjtave standarde me shtetet e sotme demokratike europiane. Europianizimi i kësaj problematike e jo riafirmimi i ballkanizimit të saj, paraqet themelin e zgjidhjes së kësaj çështjeje të ndieshme. Ndërsa, liritë fetare dhe mbrojtja e monumenteve fetare duhet të rregullohet me ligj të veçantë e të mos kontranabandohet me terma politikë e ideologjikë, sepse në një rast të tillë ajo e ruan perceptimin mitiko- nacionalist për Kosoëvn si “tokë e shenjët” dhe “Jerusalem serb”. Ndërsa, perceptimet e tilla vazhdimisht do të prodhojnë ide konfliktualiteti me realitetin.

Ata që mendojnë se Ballkani prodhon histori më shumë se sa që mund të konsumojë, duhet ta kenë para sysh se kjo ka të bëjë me falsifikimin e historisë e jo me të vërtetat e saj. Ky dimension i problemit duhet të zgjidhet me rishikimin dhe rishkrimin e saj, duke u bazuar në fakte dhe vlera të vërteta, dhe duke e parë historinë e gadishullit dhe të këtyre kombeve në kontekstin e historisë evropiane. Pa e mundur kompleksin e madhështisë së rreme ballkanike, të paketuar me pansllavizëm e panortodoksizëm, është vështirë të evitohen konfliktet edhe në të ardhen, e ku trashëgimia kulturore dhe fetare serbe do të përdoret për mobilizimin e vazhdueshëm mbi projeksione nacionaliste dhe fashiste.

Ajo që ndodhi në vitin 1989, kur Millosheviqi zgjodhi Gazimestanin për të dhënë mesazhin e luftërave të ardhshme, nuk ishte një rastësi. Beteja e Kosovës, e zhvilluar në vitin 1389, në historiografinë, në propagandën, në artet dhe politikën zyrtare serbe, edhe sot përdoret si "argument" për pretendimet serbe mbi Kosovën, dhe sipas gjasave kështu do të jetë edhe në të ardhmen, nëse në aranzhmant e statusit të ardhshëm të Kosovës do të parashihen privilegje dhe koncesione për Serbinë, mbi bazën e trashëgimsië fetare dhe kulturore serbe. Ndërsa dihet fare mirë se në shekullin XIV nuk ka ekzistuar një kauzë kombëtare serbe dhe as shqiptare. Prandaj, do të jetë absurde nëse e ardhmja e këtij vendi do të kushtëzohet nga trashëgimia e bëmave të shekullit XIV dhe veçmas nga instrumentalizimi nacionalist i tyre.

Përmendorja në Gazimestan e ngritur në vitet pesëdhjetë të shekullit XX, e cila edhe në bisedimet e Vjenës u trajtua si trashëgimi kulturore serbe e dorës së parë, është shembull i falsifikimit dhe i instrumentalizimit të tillë. Nëse ajo ngrehinë, nën hijen e së cilës është promovuar ideologjia e gjenocidit serb kundër shqiptarëve, trajtohet si trashëgimi kulturore që duhet të ruhet me ligje të veçanta, do të ndodhemi para një anarkie të kualifikimeve të gjithçkaje si vlerë kulturore nacionale e nivelit të lartë. Në atë rrethanë, edhe godina e bashkësië së XVI lokale të Fushë Kosovës, në dritaren e së cilës Millosheviqi u pati premtuar ithtarëve të vet të egëruar se më askush nuk guxon t’i rrahë, mund të shpallet trashëgimi kulturore e dorës së parë dhe të mbrohet me aranzhmanet përcjellëse të statusit të Kosovës.

Vërtet, kjo nuk është zgjidhja e duhur për trashëgiminë kulturore të Kosovës. Zgjidhja mund të jetë vetëm deideologjizimi dhe deballkanizimi i saj. E kjo parakupton qasjen e lirë të konsumentëve të vlerave kulturore e jo eksteritorialitetin. Kjo parakupton universalizmin e jo fundamentalizmin, sikundër që parakupton integrimin e jo përjashtimin, qytetërimin e jo barbarinë.

Në Prishtinë, 1dhjetor 2006

JU MUND TE DEBATONI NE LIDHJE ME TEMAT NE FORUMET E HAPURA PER PEN QENDREN E KOSOVES!