ESE FILOZOFIKE

NJOHJA E FILOZOFISË ISLAME KUSHT PËR AVANSIMIN E BESIMIT NË KULTURËN ISLAME

Dr. FADIL MALOKU

Tradita e historisë së qenësimit të konceptit dhe karakterit të filozofisë islame, i takon një domeni që pak a shum njihet nga diskursi shkencoro- filozofik dhe ai fetar Ballkanik e Evropian. Mirëpo, kjo “njohje”, do të thosha , çka është më interesant gjerë tani nuk ka shkuar në drejtim të njohjes së mirëfillët të vlerës dhe filozofisë islame, por në drejtim të krijimit dhe thellimit paragjykues për te. Shkaqet, këtu nëse numrohen do të dilnin shum, por pasi që ky problem nuk është objekt i fokusimit tonë shkencor dhe analitik, do ndalesha në disa më kryesore, ngaqë pikërisht këto shkaqe disi e kanë penguar depërtimin dhe masovizimin e njohjes mbi kulturën dhe vlerën filozofike të islamit në këtë pjesë të botës ;

a) Shkaku i parë dhe fundamental i mbjelljes së farës paragjykuese të filozofisë politike e fetare Europiane, do të thoshja pa ngurrim është tendenca e diskriminimit; kombëtar, fetar ndajë komuniteteve të pakëta të koncentruar sidomos në Ballkan.
b) Dhe shkaku tjetër është aspirata e tyre që këto komunitete heret a vonë me krijimin e rrjetës së indeferencës ; ekonomike, politike, juridike etj. padashtas do t’i kthehën rrënjëve krishtere!

Besojë që në ndonjë shkrim të ardhshëm, sociologjikisht do t’i përvjelemi kësajë çështje që edhe sot e kësajë dite zgjon hamendje dhe kureshtje të ; intelektualve, dhe njerzëve që janë në formim e sipër.Shkaqet e një mosnjohjeje të këtillë , siq po hetojmë tani kur është krijuar një frymarrje më e shlirshme shkencore janë të shumta , kurse pasojat janë vetëm një; edhe ate depërtimi i pseudofilozofisë dh vlerave të dyshimta gjatë periudhës komuniste që solli një ç’orjentim e njërës ndër filozofitë më të vjetra të civilizimit botëror.

Koncepti i “Filozofisë arabe”, që ka pasur karakter zyrtar në kulturën dhe traditën e botës arabe, është në të vërtetë një vizion, një pjesë e asajë çka quhet dhe nënkuptohet si ;”filozofi islame. Diskursi filozofik, juridik, politik, e sidomos ai konfesional i “filozofisë islame”, konsistohet; jo në një kulturë, në një traditë, në një etnopsikologji të njohur si ekskluzivitet “arab” (anipse gjuha tradita dhe etnopsikologjia në një mënurë e mbulojnë si të themi domethënjen e tij) por parasëgjithash në një; multikulturë multietnike, multietnopsikologjike të përfshirë nga të gjitha meridianet e botës.

Kuptimi dhe esenca e domethëjes së konceptit të asajë që ne e quajmë dhe nënkuptojmë, si “filozofi” (nga greqishtja; filos= (që në përkthim bukval ka kuptim të; dashurisë! Koncept ky që për mendjen tonë gjerë tani është përdorur tërësisht gabimisht!), urtësi, simpati, adhurim dhe të çmuar; dhe të asajë sofia = /prap; greqisht/ mendje, meditim, etj.) dhe mendim filozofik, në meditimin islamik aspirohet të mos ketë dhe posedon konotim të njejtë. Ky udhëzim, do të thoshja që në dukje të parë nuk është vetëm i karakterit formal (se cila nga të themi kushtimisht “filozofit”(; islame apo ajo përëndimore) përkatëse kanë vënë themelet e para të meditimeve dhe aspiratës së njeriut në përgjithësi në këtë botë.?) por edhe të një karakteri dhe kuptimi të thjweshtë informativ.

Në këtë drejtim, siq do të mund të hetohet, nuk janë të rastësishme bindjet, shprehjet dhe konotimet e prejudikimit të fjalëve; HIKME që janë në një lloj kolizioni me atë fjalën greke SOPHIA; pastaj asjë HIKME ILAHIJE me atë fjalën poashtu greke SOPHIA.

Përmbledhja :”Historia e filozofisë Islame”, brumin e temave të veta për diskutim intelektual e filozofik, me sa mund të hetohet nuk i ka seleksionuar në atë mënyrë që të lënë përshtypjen e një interesimi dhe provokimi (në kuptim pozitiv kuptohet) vetëm për orjentalistët, por është përpjekur që virusin e interesimeve të veta ta fokusojë kryesisht në terenin e fiolozofisë metafizike, që kur të këndëvështrohet së prapthi hetohet se imperativi dhe dëshira e autorit ka qenë të kuptuarit e gjërave ; si të themi ne në filozofi të “pakapshme”, por në esencë shumë të rëndësishme për të kuptuar porositë dhe bindjet tjera, në mesin e të cilave edhe atyre fetare.

Ajo çka përgjithësisht e ngritë vlerën dhe etikën e këtij teksti të rëndësishëm për lexuesin shqiptar gjithënjë qëndron në shqyrtimin e mundësive për ta krijuar një sistem të tërë filozofik të diskursit islam, poentë kjo që është imperativ edhe shumë eshaloneve të ndryshme që për çdo ditë na importohën nga bota islame, ku megjat apo thënë kufijët e nacionalës, identitetit shtetëror, politik, ideologjik, gjeografik, etj. do të humbin rëndësinë e tyre të hipërbolizuar pa masë një kohë të gjatë.

Duke u bazuar mbi këto postulate, si duket autori bënë përpjekje të ndërtojë grandioze për të ndërtuar një arkitekturë të re, pra një koncept dhe vizion të ri të të kuptuarit të kulturës dhe mendimit islam në botë. Një pengesë (ndoshta edhe jo aq serioze do të thoshja) në drejtim të këtij sistemi dhe diskursi të filozofisë islame, si duket është edhe çështja e e periodizimit të historisë së filozofisë islame, e cila për mendimin dhe bindjen e shumë dietarëve të këtij përcaktimi, është e rëndësisë së jashtëzakonshme, pra e dorës së parë. Problemi i definimit të periodave përmes të cilës është evidentuar i tërë mendimi filozofik i një civilizimi, ishte e besa ende edhe është problematikë dhe prokupues edhe sot edhe në filozofinë Evropiane! Kështu që kjo çështje, do të thosha nuk ndikon edhe gjithaë në rekapitullimin e tërërsisë filozofike të mendimit dhe diskursit islam.
Duke iu referuar këtyre rekomandimeve të kësisojta, historia e filozofisë islame sipas shumë autorëve islamist dhe atyre jo islamist do të mund të periodizohet sipas këtyre periudhave( që është interesant se; edhe historia e filozofisë evropiane pakashum sipas mendimeve dhe pëlqimeve të autorëve të shumtë ndahet në katër perioda);

a) periudha e historisë së filozofisë paraislamiste
b) periudha e historisë së filozofisë islamiste
c) periudha e historisë së filozofisë sunite
d) dhe periudha e historisë së filozofisë shi’ite

Që deridiku edhe mund të preferohet si referencë kryesore dhe e qëlluar e bashkëpajtimeve ndërislamiste.
Në anën tjetër si duket mospajtime të konsiderueshme, ka zgjuar edhe fakti i mospërfshirjes së shumicës së mendimtarëve të rëndësishëm në këtë lloj apo tip periodizimi, shkaku i paragjykimeve të ndryshme që ende egzistojnë mes rrymimeve dhe fraksioneve të ndryshme në botën islame, që për mendimet e mendimtarëve dhe filozofëve modern është një mangësi e njëmendët.

Henry Corbin, pra autori i librit për të cilin edhe po flasim, mendon se çështja e dhe kompleksi i periodizimit të kësajë filozofie Lindore, do të mund të sygjerohet si kuptimplotë dhe në mënyrë të paanshme, vetëm poqese sygjerohet nga pozicionet asnjanjëse.

Në këtë kontekst pra duke u nisur nga jo nga pozicioni sygjestiv por ai i kontributit të veqantive, që i futën filozofët e ndryshëm nëpër periudhat e ndryshme të qenësimit egzistencial të historisë së filozofisë islame, ai sygjeron, këtë lloj apo tip të periodizimit të historisë së filozofisë në islam;

1) Periudha e parë e cila do të duhej të përfshijë referencat e ngulitjes së mendimit filozofik gjerë te vdekja e Ibën Rushdi (Avereosit 595- 1198) dhe

2) Periudha e dytë që do të duhej të përfshijë përkufizimin e meditimit tre shekullor, që në një mënyrë i ka paraprirë rilindjes safavidase në Iran, apo metafizikës sufiste (Shkolla e Ibën Arabiut dhe ajo e Nexhmi Kubrës) në njërën anë, dhe anënë tjetër Shkolla e Ismailizmit të Reformuar.

3) Periudha e tretë e periodizimit të historisë së filozofisë islame, gjithënjë sipas Corbinit përfshinë periudhën e Rilindjes Safavidase në Iran, që më vonë do të ia shoqërojë edhe përvojën e shkollës së ashtuquajtur kaxharite.

Henry Corbin, si duket para vetes ka marr një detyrë sa të të rëndë aq edhe kompleksive, edhe me vetë faktin se ; shkapërderdhja e mendimit islam pra meditimit i cili si platformë asesi nuk dëshiron të dal nga petku dhe lëvozhga e spjegimit të fakteve dhe dukurive filozofike të qenësimit të njeriut dhe përgjithësisht shoqërive egzistuese islamiste.

Ky këndëvështrim, siq ripohon edhe ai vetë, atij personalisht i ka sjellur një dilemë Hamletiane se; athua egziston farë mundësie e unifikimit dhe specifikimit të traditës dhe kulturës islame, duke përfshirë këtu parasçgjithash kontestet verbale, e konceptuale të dy rrymimeve kryesore ende aktuale në botën arabe: atij sunit dhe shi’it. Mirëpo, falë tolerancës dhe mirëkuptimit , siq do të pohoj edhe vetë, të dy intelektualëve tjerë të shquar arab njërit iranian shi’it Sejjid Hysejn Nasrit dhe tjetrit sirian sunit Osmanjahja, ai ka arrijtur të kompletojë dosjen e zhvillimit dhe periodizimit të filozofisë islame.

Lexuesin e nderuar islam në Kosovën e pasluftës, duhet informuar se leximi i këtij libri , së pari është i dobisë së shumfisht (jo vetëm për ekspert dhe intelektual të nivelit të lartë) ngase ofron për herë të parë informacione filozofike mbi komplekset e ndryshme të qenësimit të njeriut, shoqërisë dhe natyrës.

Së dyti, informacionet e rezervuara nga ky tekst voluminoz mbi traditën, kulturën dhe referencat e filozofisë islame, për ne që në një farë mënyre kemi qenë të privuar të njihemi me intencat dhe preokupimet e kësaj filozofie janë një freski e llojit të vetë.

Së treti, fakti i dobisë së depërtimit të drejtëpërdrejt të informacionit mbi filozofinë e cilësuar si islame, vetëm sa e shton kursin e besimit tonë në Krijusin e përgjithshëm Hyjnor (Allahun xh.l.sh., e me këtë në një mënyrë shërben si udhërrëfyes i vërtetë në kompletimin tonë jo vetëm intelektual, por edhe shkencor.

Testimi i njohjes sonë të përgjithshme filozofike, do të kompletohet jo vetëm me aktin e infektimit të njohjes së kësajë filozofie që la gjurmë të theksuara në civilizimin e tërësishëm botëror, por edhe asajë kineze, indiane etj. të cilat kanë qëndruar shumë largë lexuesit shqiptar. Faji për këtë mos infektim me filozofit tjera civilizuese, do të thoshja qëndron pikërisht në reduktimin e njohurive tona për këtë probleme nga ana e aparatçikëve të ndryshëm; njëherë serboslav, e më pastajë edhe shqiptar neokomunist, që gjerë vonë mbanin monopol të drejtën e “dhënjes “ dhe “marrjes” së edhe ato pak njohurive gjysmake (përmes; skriptave dhe fletoreve mësohet filozofia?!) filozofike në Universitetet tona. Mirëpo. meqë kjo çështje nuk është objekt i analizës sonë, ne nuk po ndalemi edhe aq shumë në të.

Teksti “Historia e filozofisë Islame”, duhet të themi se ndahet sukcesivisht në disa kaptina, përkatësisht në dy sish;

Njërën që përfshinë dhe përmbledhë material nga mendimi dhe botëkuptimi filozofik i islamizmit deri në ndjekjen e Ibn Rushdiut (Avereosit) 1198 dhe tjetrën që kulmon me vdekjen e Ibn Rushdiut (Avereosit) e gjerë në ditët e sotme.

Kaptina e parë (prej fillimit e gjerë me vdekjen e eIbn Rushdiut / Avereosit/ 1198) përfshinë ; I. Burimet e meditimit filozofik në Islam; II. Shiizmi dhe filozofia Profetike; III. Kelami Sunnit; IV. Filozofia dhe Dituria mbi natyrën;V. Filozofët e frymzimit Helenist; VI. Sufizmi; VII. Suhraverdiu dhe filozofia e dritës; VIII. Mendimtarët Islam në Andaluzi) dhe kaptina e dytë (nga vdekja e Ibn Rushdit /Averreositi/ e deri më sot) përfshinë; I . Vështrimi i përgjithshëm; II. Mendimi Sunnit; III. Metafizika e Sufizmit; IV. Mendimi Shiit;V. Gjasat.) e përbëjnë skeletin kryesor të tekstit të Corbinit. Me gjasë, suksesi i tij (që si duket ende nuk është kontestuar në atë masë sa edhe të hidhet si i papërshtatshëm për sygjerim profesional shtresave të ndryshme intelektuale nga të gjitha meridianet e botës) në përkufizimin e materialit themelor, apo përmbledhjes esenciale të brumit filozofik islam, është i një specifike; shkaku se ai si qëllim imperial ka ballafaqimin e fraksionit sunnist me ate shiit. Me fjala tjera, Corbini si studijues dhe njohës modest i filozofisë islame ka ecur përmes këtij teksti voluminoz rrugëve të patrasuara gjerë më tani nga ana e filozofëve islam.

Që nga kaptina e parë, mund të hetohet qartë se Corbini, si ithtarë dhe njohës i mirë i filozofisë islame shqyrton më gjërësisht dhe më me përkujdesje fraksionet e kësajë filozofie voluminoze të lindjes. Suksesi i tijë, më i preferueshëm do të thoshja shihet dhe manifestohet qartë sidomos kur është fjala për promovimin e filozofisë (për ne shqiptarët shumë pak të njohur, ose fare të panjohur!) shiite, sidomos të asajë filozofie që ka jetuar dhe vepruar në hapsirën e Persisë (Iranit të sotëm) së dikurshme, filozofi kjo që la vrragë të mëdha në mendimin dhe rezonimin filozofik islamist në botë. Dilemat dhe spjegimet që dhanë këta filozofë përkitazi me konceptin islam, Corbinin e bënë dëshmitarë të një kulture dhe rezoni gjerë më tani të pa parë dhe të pa preferuar në analet e filozofisë islame (arabe).

Filozofinë e Islamit, autori e koncipon me Kuranin , librin Hyjnor, prej nga edhe nxjerr konkludimet themelore përkitazi me meditimet e filozofëve pasues, ashtu siq ishin ata të një Suhraverdiu. Më pastaj, duke dashur që të jetë sa më komplet në egzagjerimin e vetë i hynë qasjes së konfliktit të ndodhur mes dy kolosve të atëhershëm (e besa edhe të sotshëm ) të filozofisë islame, atij të Ibn Rushdit dhe el-Gazaliut. Në anën tjetër me ë kaluar koha në të lexuarit e këtij teksti, tek lexuesi i rëndomët shumë shpejt mundet të humbet interesimi i fokusimit të problematikës që është në shtjellim. Shkaku, është i natyrës së thjesht; natyra e preokupimeve filozofike, gjuha filozofike, fjalët e hueja (greko-latine dhe ato arabe), vështërsia në të spjeguarit e domethënieve, e shpeshëherë edhe përkthimi i papërshtatshëm i termave dhe fjalëve në gjuhën shiqpe, etj. bëjnë që teksti dhe stili i të shkruarit (që ta përkujton një Hegel dhe Kant gjerman ) të jenë shumë i rëndë dhe jo interesues për ata që për herë të parë lexojnë filozofi. Duke iu referuar spjegimeve dhe plotësimeve të Corbinit nga ana e filozofëve dhe dijetarëve islam, hetohet se temat qendrore zakonisht ndërsilleshin sikurse edhe tek grekët e vjetër : zoti, pejgamerllëku, dhe aftësi e njohjes (gnosisit)., që dmth. se Corbini, kryesisht me vetëdije të plotë është koncentruar në anën ezoterike të filozofisë islame. Sipas të cilës: zoti është krijues i ditës së gjykimit, kurse profeti Muhamed, vetëm transmetues i kodit hyjnor që e ka rolin e ndërmjetësuesit apo identifikuesit (inkarnuesit) të asajë etike më të lartë që predikohej nga ana e krijuesit të përgjithshëm.

Për ta arritur pjekurinë e njohjes (gnosisit, siq do thoshnin grekët e vjetër!), Corbini përpiqet të bëjë një digresion të larmishëm në mes të asajë që shquhet si : ekzoterike (koncept dhe spjegim filozofiko-reliogjoiz, që bazohet në principet e ndryshimit) dh asajë ezoterike ( koncept dhe spjegim, që nuk bazohet edhe gjithaq në principet e ndryshimeve, sa në ato të dyshimeve. (dyshimit në të fshehtën, apo si do thoshnin filozofët grekë; metafizikë). Pjesa, më inspirative dhe më me përkushtim që është fokusuar nga ana e Corbinit , në këtë tekst pa mëdyshje është ajo që ka të bëjë me fokusimin e grupizimit shiit (i cil i ndahej në dy koncepcione; duodecimal / i konfirmuar për mësimet mbi 12 imamët/ dhe septimal / i konfirmuar për mësimet mbi 7 imamët/) në mënyrë integrale. Shiizmi, apo siq e quan ai islami shpirtëror konsideron se shpirti (spiriti) është segmenti më i rëndësishëm i egzistencës dhe mosegzistencës faktike të krijesës njeriut. Më pastaj flet për konfliktet e besa e luftërat që zhvillohen me shekuj rreth predominimit njërit apo tjetrit fraksion në filozofinë islame.

Corbini, gjatë elaborimit të kësajë filozofie grandioze që la gjurmë në të gjitha dimensionet e mundshme që i përthekon mendja dhe arsyeja e njeriut në këtë civilizim që pati shumë tatpjeta, në pjesën e katërtë përmes filozofëve, Xhabir; Sarahsi ben Hajani, Raziut, Birunit, el Farabiut, Ebu Ali Hysein Ibn Abdullah-llah ibn Sina (apo Avicena, emër me të cilin e njej fiozofia Evropiane), Ebu Hamid El – Gazaliu, etj. elaboron tezat e tyre mbi raportet mes filozofisë dhe shkencave (të arriturave jo edhe aq të pakëta shkencore të asajë kohe) , raport ky që është interesant do të përfolet dhe debatohet aq shumë edhe në koncepcionet e filozofisë greke (sidomos ato të Aristotelit ) në Europë. Një drejtim, filozofik e cili padyshim zgjoi; polemika dhe mospajtime të ndryshme rreth filozofëve islam është edhe ai mbi Sufizmin, i cili për bindjet e Corbinit ishte “ fryt i porosisë shpirtërore të të dërguarit, apo një përpjekje e cila me përvojën vetanake përpiqet të përjetohet përmes përmbajtjes së shpalljes kur’anore”. Ky drejtim që për nga jashtësia e veprimit mbetet identik me shiizmin, niset nga prejudikimi i të fshehtës (gajbit) që për të dy fraksionet islamiste (sunitët dhe shiitët) nuk është kontestues në të gjitha dimensionet e veta, ashtu siq bue fjala është në krishterizëm..Ajo çka e definon sufizmin si koncept dhe ide filozofike, është referenca që e preferon ai kur është fjala për mundësit e kontaktit të njeriut me krijuesin e vetë. E ajo është mënyra e drejtëpërdrejtë, e jo përmes ndërmjetësuesit. Corbini, në katalogun e sufistëve më të shquar vënë; Ebu Jezid Bestamin, Xhuneidin, Tirmidhiun. Sipas këtij koncepcioni filozofik; “Në Persi, (Irani i sotëm), ka efzistuar një bashkësi me të cilën , zoti ka udhëhequr drejtëpërdrejti”(!?), që të përkujton koncept të ngjajshëm edhe “Shtetin “ e Platonit, në Greqinë Antike, përkitazi me “shtresën e filozofëve”, e cila duhet ta udhëheqë shtetin përkatësisht shoqërinë. Në Andaluzi, për mendimin e Corbinit egzistonte një elitë e tërë filozofësh e mendimtarësh të cilët merreshin me probleme disparate në islam, ndër ta më i dalluari është emri i Averroesit, Ibn Massarrait, Ibn Sidit.etj. Karakteristikë dhe preokupim qendror i tërë korpusit të preokupimeve nga ana e mendimtarisë islame, do të thoshja është përpjekja që të pajtohet besimi me mendimin përkatësisht fesë (religjionit) me filozofinë.

Pjesa tjetër e “Historisë së filozofisë Islame” e përmbledhur nga ana e Henry Corbinit, do thoshja është një përpjekje që para lexuesit islam dhe jo vetë atij , të promovojë preokupime dhe shqetësime të cilat me shumicë për herë të parë ekspozohen para mendimtarisë filozofike të shek. tonë. Pjesa e parë për mendimtarinë dhe civilizimin e përgjithshëm Islam është tejet e rëndësishme, me vetë faktin se përmes njohjes së këtyre koncepcioneve (që është më interesant, shumica i janë ekspozuar zhdukjes fizike; shkaku i luftërave dhe shkatrrimeve tjera ) të vjetra filozofike, arrihet të kuptohet dhe diagnostifikohet drejt (nga këndëvështrimi i sotëm dhe i ardhshëm) mendimi,bindja dhe preokupimi i këtyre dietarëve slam.Pjesa e dytë që përfshin periudhën kohore prej tetë shekujsh ( XIII-XX!) përfshin pikëpamjet dhe mendimtarinë islame të cilë secili kureshtar që dëshiron ta njohë mund ta konsultojë kur të dojë. Së këndejmi preferenca e tij që të koncentrohemi në ; I. Vështrimin e Përgjithshëm,; II.Mendimit Sunnit ; III. Metafizika e Sufizmit; Mendimi Shiit, dhe : V. Gjasat, është një një tentim i zbehtë që kësajë periudhe të shkurtër kohore (por shumë të ngjeshur me teoritizime dhe meditime filozofike) t’i kushtohet një hapsirë e shkurtër prej gadi vetëm 100 faqesh!. Mirëpo, ky subjektivizëm i qëllimshëm, për mendimin tonë këndëvështrues sado kudo nuk ia humb vlerën dhe detyrën që ia kishte ekspozuar vetës Corbini me rastin e fillimit të rizbulimit të kësajë filozofie me përmasa botërore dhe civilizuese, edhe me vetë faktin se; ideja e mendimtarit apo filozofit islam në kohën e tanishme të kompjuterizmit dhe internetit ka shansa depërtimi të qind për qindët. Problem i vetëm është vetëm ideja e cila do të zbulohet dhe transmetohet. Së këndejmi, libri i Corbinit:”Historia e filozofisë Islame”, përmes porosisë së sajë diagnostifikuese mbi problemet dhe prokupimet filozofike të mendimtarisë islame, i dedikohet parasëgjithash njerzëve që profesionalisht mirren me problemet e tilla. Gjerësa, lexuesin e rëndomët që nuk ka ndonjë njohuri paraprake mbi filozofinë dhe konceptet religjioze, e rekomandojë të mendohet mirë para se të ia nisë ta apsorbojë këtë materje të këtij libri. Nqoftëse, për asgjë tjetër atëherë për shkak të stilit shum të rëndë dhe jorenditjes adekuate kohore të drejtimeve, dhe preokupimeve të mendimtarisë së kësajë Filozofie, e cila kohëve të fundit ka filluar një rizgjim, të cilin do ta quaja “hyjnor”, i cili me ndihmën e Allahut Xheleshanuhu, Islamit do të ia rikthejë famën dhe prestigjin që e kishte ai dikur. Dhashtë, Zoti i madhërishëm dhe u bëftë ashtu. Amin!