MBI DEMOKRACINE...

Demokracia, ideal i njerzëve në shek. XXI?

Dr. FADIL MALOKU

Fundshekulli ynë siq e dijmë të gjithë ishte periudhë e ndryshimeve të mëdha në tëra vendet Evropës Juglindore me vetë faktin se zhvillohej një revolucion i përgjithshëm kundër gogolit të komunizmit dhe platformës obskurante të luftës së ftohët, të cilat njerëzimit i sollën; mjerim, skamje, luftëra të pakuptimta, dhe varfëri morale e materiale, që të mbushnin mendjen se është fjala për një fund të paparë të historisë, apo siq do të shprehej Frensis Fukajama figurativisht ; “pikë kulmore të evolucionit ideologjik dhe universializmit të demokracisë liberale përëndimore” 1)

Ç’ është interesant një vlersim i ngjajshëm, do të thoshnim fatalist përkitazi me ndryshimet e mundshme dhe pasojat që do të sillnin ato me vete në sistemet e Evropës, prejudikohej edhe gjatë luftës së parë botërore. Bile atëbotë, ai ai vlerësim atëherë konsiderohej si luftë e fundit, luftë kundër të gjitha luftërave tjera të mëparshme që zhvillohej me motive të zgjërimit të demokracisë. Por ç’ ngjau? Nuk ndodhi as “fundi” e as “fillimi i fundit” të sipërpërmendur; demokracia, si alternativë modeste e ndërtimit të raporteve mes njerzëve, nuk u vendos! Në vend të sajë nëpër Evropë me gjuhën e dhunës u amputuan përbindshat e komunizmit (1917) dhe fashizmit (1939). Lufta e dytë botërore, poashtu, nga historianët do të mbahet në mend me tensionimet dhe kërcnimet globale që si pasojë e lindën luftën e ftohët. Siq po vrehet prognozimi Fukajamist, mbi “ pikën kulmore të volucioni ideologjik…”, nuk ndodhi.

Në vend të tij , nëpër vendet e ndryshme të botës u zhvilluan alternativa dhe pandame të reja të mbijetimit të njerzëve dhe shoqërive.

Tani në fund të mileniumit të dytë, kur nga shtete përëndimore është ndërmarr edhe një ofensivë , jo vetëm ideologjike por por edhe ushtarake si në rastin e Bosnjës dhe Kosovës, problemi i instalimit gjithëpërfshirës të modelit demokratik, në vendet postkomuniste u bë detyrë shtëpie e shumë qeverive Evrolindore dhe asajë të SHBA-së.

Por tani ky instalim apo përpjekje për të shartuar demokracinë nëpër këto vende sikur po kontestohet dhe problematizohet me faktin se ai më nuk mund të eksportohet aq lehtë, sikurse teknologjia dhe mallrat tjera, ashtu siq dikur bie fjala mendonin kolonizatorët anglez; përmes dërgimit to perukave nëpër kolonit pastaj “telefaks kushtetutave” dhe rrjetit të gjërë satelitor nëpër gjithë vendet postkomuniste! Ky proces zhvillohet kësisoj, për shumë shkaqe. Kurse shkaku kryesor, to të shtonim qëndron ; mu në pamundësinë e aplikativitetit masiv të këtij tregimi mbi këtë doktrinë me anën e metodologjisë së shartimit!

Ngase, doktrina e demokracisë nuk është kafshatë aq e lehtë për diktatorët e ndryshëm që të kapërdihet vetëm me një shartim formal, në mënyrë që pastajë të konstatojmë se procesi i demokratizimit të raporteve dhe marrëdhënieve ndërmjet njerzëve në atë vend u krye, ashtu siq bie fjala ende mendohet nëpër disa vende postkomuniste, duke përfshirë këtu edhe Ballkanin dhe posaqërisht neve shqiptarëve të Kosovës, që ende jemi nën transin e ndodhive të luftës dhe kërkimit të identitetit shtetëror (që është një problem i tjetër natyre, e që nuk është objekt i fokusimit të vemendjes sonë shkencore e intelektuale).

Por, demokracia në anën tjetër është edhe një projekt dhe program mjaft kompleksiv që vazhdimisht është në hulumtim të dëshmimit të vetëvehtës dhe principeve të saja që në dukje të parë janë tejet transparente dhe të pëlqyeshme nga shtresat e gjëra popullore të rrafshit të kontaminuar postkomunist. Demokracia , dhe jo vetëm ajo kultivohen përmes institucionit të edukatës e jo shartimit, ngase mbindërtimi institucional është hap i fundit që duhet të ndërrmirret në këtë drejtim. Kurse, vetë akti i krijimit të kësajë edukate kushtëzuese (që për bindjen time sociologjike; do të vlejë më së shumti për shtetet e Ballkanit), do të mund të ndërlidhej së prapthi me dy tipe apo lloje kategorizimesh:

1) Njërin e cili ka të bëjë me aksionet dhe iniciativat e njerzëve që kanë rezon, aftësi dhe kreativitet të mjaftueshëm që të ndikojnë në formën dhe përmbajtjen e sistemit që ata duan ta rregullojnë vetë apo përmes bashkësisë ndërkombëtare, siq është rasti me; Shqipërinë, Maqedonin, Tirolin, Kroacinë, apo edhe Kosovën , etj.

2) Kategorizimi tjetër, i cili ka të bëjë me zhvillimin e sistemit të vlerave, njohurive dhe mjeshtrive të kombeve përkatëse, pra atyreve ku edhe fillon të lëshojë rrënjë kjo doktrinë dhe praktikë e qeverisjes.

Por problemi nuk qëndron edhe gjithaq këtu, ai rrinë pezull kur hulumtohet natyra e përvojës dhe rezultateve që ka dhënë apo duhet të jap sistemi i demokracisë në kushte dhe rrethana konkrete çfarë gjenden sot shtetet postkomuniste.

Me fjalë tjera; a duhet tani që edhe këto vende të shtegtojnë rrugëtimin e përvojave të mëhershme, apo duhet të provojnë të “dhurojnë” diç nga; tradita, kultura, etnopsikologjia, e tyre, në mënyrë që të ridëshmohet apo refuzohet koncepti i demokracisë? E them këtë ngase ky është provim i pjekurisë së këtij koncepcioni e filozofie sot për miliona miliona njerzë në planetin tonë. Përvojat e vendeve të ndryshme kanë dëshmuar edhe të kundërtën e kësajë bindjeje mbi demokracinë, gjë që mund të hetohet tek shumë studiues eminent; Ali Bulaq ( në“Islam and Demokracy”, i cili nga një këndvështrim pothuajse origjinal fletë për këto pozicionime dhe alternativa të reja të ndërtimit të raporteve mes njerzëve dhe shoqërisë në botën bashkëkohore), Jozef Shumpeter (në “Capitalism, socialism, and demokracy”), i cili natyrën e manipulimit me konceptin “popull” e detajizon deri në imtësira më të vogëla, Raymond Aron (në “Social structure and the ruling Class”) kontestimin më të madhë lidhur me demokracinë përpiqet ta ushtrojë në sferën e politikës, etj.

Lidhur me këtë kontekst të preokupimit tonë Çerçili me një rast, pat theksuar një fjali, që më vonë do të bëhet objekt i shum analizave dhe diskutimeve politike e shkencore, se ; “ demokracia , është forma më e keqe e qeverisjes, por më e mira ndër të gjitha tjerat”! Formë dhe sistem ky, që kur të këndvështrohet me dioptrinë sociologjike përputhet me realitetin e krijuar në demokracit e superindustrializuara, ngase njerzit atje me të madhe kanë filluar të tjetërsohën nga politika dhe diskursi politikë ku gjithënjë e më pakë po u besojnë mekanizmave në të cilët ishin edhe vetë pjesëmarrës.

Në këto tipe shoqërish megalopolise është evidente një llojë neglizhence, apatie, e për të mos thënë një indeferencë e theksuar ndajë sistemit dhe filozofisë demokratike si mënyrë e të identifikuarit të lirive individuale e grupore të identiteteve përkatëse. Shtrohet pyetja përse ndodhë kjo kështu, në këto vende ku mbijetojnë së bashku: begatia e dhuna , sikurse binjakët Sijamez?

Përgjigja, për bindjen time kërkon një elaborim më të theksuar dhe një përkushtim tjetër. Por ajo kryesorja që e neutralizon, pra edhe stagnon procesin e indeferencës dhe diskursit të njerzëve për këto çështje është pikërisht mungesa e një; ALTERNATIVE (ideologjike, apo politike) të sukseshme, e konkurente ndajë DEMOKRACISË!

Athua nga ky lloj diskursi dilematik, që aktualisht është duke mbretëruar ne demokracitë përëndimore do të mund të krijoheshin alternativa tjera? Diskurs dhe preokupim ky, që sociologët; Bulaq, Shumpeter, Aron dhe shum të tjerë i ka mobilizuar të fokusojnë përparsit e sistemeve dhe programeve tjera alternative?

Pra, a ka dhe a mund të ketë alternativë modeli i demokracisë përëndimore, sot? Dhe cilat janë ato?

Në një aspekt kjo duket punë Sizifi, ngase për ta zhvilluar këtë dilemë duhet të hulumtohën të gjitha dallimet që egzistojnë në botë rreth ideve dhe projektit të demokracive përëndimore. Pastajë të gjitha mangësitë dhe përparsitë hipotetike të sajë. Si edhe të bëhet një lloj krahasimi shkencor e politik të gjitha këtyre primesave, në mënyrë që vlerësimi dhe diagnostifikimi të jetë sa më i përpikët. Një çështje tjetër poashtu me rëndësi është edhe ajo, se kush duhet ta udhëheqë tërë këtë projekt? Individi (që është e pamundur), ndonjë ekip Profesional shkencor (ku do të tuboheshin eminencat e lëmive të ndryshme; sociologjike, juridike, historike, ekonomike, etj.)i cili do mbledhëte fakte nga përvojat e gjitha tipeve të demokracisë (që është prap dilematike), apo përvoja e shoqërive industriale dhe atyre postindustriale (si diçka që do të mund të ndihmonte në këtë drejtim).

Në vendet postkomuniste Evrolindore, do të thoshnim sot demokracisë si mundësi i ofrohën dy tipe alternativash dhe një nëse mund ta quaj gjysëm alternative:

a) Alternativa Islame e parë që ka të bëjë me koncepcionin dhe filozofinë e zhvillimeve islame (që bazohet në ajetet Kuranore të Allahut xh.sh. dhe në Sheriat; që është një konglomerat i praktikës politike dhe religjionit që është i bazuar në principet e Kushtetutës së parë në botë të ashtuquajturës Kartë e Medinës) që shumë pak apo pothuajse aspak nuk është aplikuar as në vetë shtetet arabe, e lëre më në shtetet tjera, që sillën prej monarkisë absolute në Arabinë Saudite e gjerë te një gjysëmdemokracie restriktive në Iran.

Alternativë kjo, të cilën sociologu turk Bulaq më së shumti e analizon në librin “Islami dhe Demokracia”, ku decidivisht dhe në mënyrë tejet pedante i palon të metat e demokracisë përëndimore, (sidomos kur flet për; parimin e shumicës, dimensionin e participimit politik, opozitën elirë, zgjedhjet e lira, etj.)

b) Alternativa e dytë shtesë e cila mund të quhet edhe si “ Alternativë (apo; “Bum Aziatik”) Aziatike”, që është një përvojë shumë e rëndësishëm, me vetë faktin se konceptin e Demokracisë përëndimore, sot po e ndjek këmba këmbës me ; sukseset e papara gjerë më tani të zhvillimit ekonomik nëpër Tajvan, Hong-Kong Singapur dhe Kore Jugore, si edhe vendet që nuk kultivojnë demokraci të tipit përëndimor, siq janë; Indonezia, Tajlanda, Malezia e besa kohëve të fundit edhe Kina komuniste!

c) Dhe gjysëm Alternativa, e tretë e shquar si; “ofensivë kulturore Singapuriane, i cili viteve të fundit po imponohet me një petk të ri dominues, me pretekstin se ; egzistojnë dallime thelbësore midis vlerave të rendit, disciplinës dhe respektit të autoritetit në Azi dhe vlerave përëndimore : mbi lirinë, individualizmin, pluralizmin dhe mosrespektimin e autoritetit të udhëheqësit. Sipas këtij koncepcioni, njerzit thjesht duan dhe kanë nevojë , jo për qeveri demokratike, por për qeveri të mirë dhe funksionale që atyre o ofron begati maksimale materiale!

Nëqoftëse, komponenta e zhvillimit ekonomik mirret si kriter i suksesit të një sistemi politik, atëherë do thoshja se sistemi i “autoritarizmit aziatik”, gjerë më tani është dëshmia më e mirë për egzistimin e alternativës së demokracisë. Mirëpo, kurreshtari do të pyeste. Sa vlenë kjo për sferën shpirtërore në këto tipe shoqërish?

Duket, se sistemi dhe filozofia islame në këtë drejtim në mënyrë të pakontestueshme, do të mund të zënte vendin e frymzuesit dhe udhërrëfyesit shpirtëror të njerzëve të rëndomët në të ardhmën. Ngase, egzistojnë dallime thelbësore midis vlerave të rendit, disciplinës dhe respektit të autoritetit në islam dhe vlerave përëndimore . Një problem mjaft i rëndësishëm që do të mundëte ta kontestonte konceptin islam në këtë drejtim është edhe ai se sa dhe si mundnin rendet islame të ngritën mbi këto postulate dhe sa janë të afta të çrrënjosin ato së pari rivalitetet dhe mospajtimet e ndryshme ideologjike mes vedi, në mënyrë që ky segment i dëshmuar i tyre shekullor të imponohet në këto shoqëri ekspanzioniste aziatike? E themi këtë jo rastësisht për Azi, e jo Evropë, apo shtetet Arabe, ngase atje kriteret e zhvillimit ekonomik janë në nisëm të mbarë.

Kosova, meqenëse gjendet në vorbullën e ndryshimeve të mëdha socioekonomike dhe sociokulturore, ashtu sikurse shumica e vendeve tjera postkomuniste dhe meqenëse është pjesë e një koncepti zhvillimor për tërë Europën Juglindore, që ndihmohet nga administrata ndërkombëtare e KB-së dhe ajo e OSBE-së, nuk është (dhe nuk do të duhej të ishte) e implikuar fare në hulumtimin e modeleve të reja alternative të udhëheqëjes me vetëvehtën, sikurse bie fjala vendet dhe shtetet e Lindjes dhe ato Aziatike. Shkaku është i thjesht dhe arsyeshëm; Kosova gjindet në Evropë , Kosova është vend postkomunist, dhe Kosova ka nevojë për mësimet nga demokracia. Themi demokracia, ngase asajë pikërisht ky model i qeverisjes i ndihmoi që të çlirohet nga zgjedha e obskurantizmit neofashist serb. Në anën tjetër, poqese do të kishte hamendje në përcaktimet e mësipërme dilematike, ajo në këtë periudhë kur ende nuk i ka definuar as caqet e realizimit të identitetit elementar shtetëror, e as standardet e legjitimitetit minimal demokratik, do të dëmtohej rëndë. Kurse dëmtimi i sajë, në Ballkan sjell jostabilitet të madhë të cilin nuk e dëshiron askush.