PERLESHJET E CIVILIZIMEVE

TEMA:

SA ISHTE I SAKTE HUNTIGTON NE DIAGNOZEN E TIJ MBI PERLESHJET E CIVILIZIMEVE?

Dr. FADIL MALOKU

Pas tmerrit dhe lemerisë që e përjetuan qytetarët e NJu Jorkut nga ana e terroristëve të Osama Bin Ladenit, kurse tani si kundërpërgjigje edhe ata të Kabulit nga bombat e sofistikuara amerikane, thuhet se “asgjë më nuk do të jetë si ka qenë përpara”!? Kureshtja e njerzëve të rëndomët nga mbarë rruzulli tokësor ka filluar të kaplohet nga “flaka” e kureshtjes për të mësuar fenomenin e ri të terorrrizmit fondamentalist që në “profecit e Nostradimusit”,(libri I të cilit po shitet papresedan) dhe profetëve tjerë që prognozuan të “vërtetën” për ardhmërinë e njerëzimit, projektohet si diçka e pashmangshme që do të ndodhë në mileniumin që po hyjmë! Athua për çka në të vërtetë është fjala? A është kjo fillim I një “lufte civilizimesh (apo kulturash kursivi im F.M)- siq do të thoshte filozofi dhe sociologu I njohur botëror Samuel Huntigton? Apo është një kundërpërgjigje e re ndajë modernizmit të përshpejtuar të shoqërive përëndimore apo siq quhen shoqërive konsumuese?! T’I hedhim një vështrim, për një moment këtij diskursi të ri në këtë milenium’

Terorrizmi fundamentalist, do të thoshnim mund të jet derivat I gjitha besimeve monoteiste pa përjashtim, ngase të gjitha ato konsistojnë në rregulla ekstremisht të ngurta, që në mvarësi nga pozicioni I interpretimit dhe spjegimit marrin konotimet e një forme të re të luftës. Luftës mes civilizimeve apo kulturave të ndryshme. Por çka në essence nenkuptojmë me konceptet; civilizim, kulturë, fundamentalizëm kulturor, etj. le të ndjekim elaborimin e Samuel Huntigtonit që u bënë këtyre fenomeneve të reja.

Samuel Huntigton, një profesor I mirënjohur i Harvardit dhe Drejtori I John M. Olin Institutit për studime Strategjike, në vitin 1993, I cili kur e botoi për here të pare punimin e titulluar”Përleshja e Civlizimeve?”, në Revisten prestigjioze “Foreign Affairs”, pasuan një sëri reagimesh, të cilat sipas Editorëve të kësaj Reviste, nuk mbaheshin në mend në 50 vitet e fundit të shekullit të kaluar! Fitohet përshtypja, nga kjo distance kohore se kur njerëzit hetojnë nevojën që të reagojnë kështu në numër kaq të madhë, atëherë autori I tij, ose ishte shumë I bindur në ate që kishte thenë ose ishte tërësisht në aut!?

Samuel Huntigton, I shtyrë nga ky numër kaq I madhë I reagimeve publicistike, shkencore e besa edhe publike politike, para saktësisht shtatë viteve boton librin (I cili poashtu do të bëhet objekt I shumë kritikave, por tashma çuditërisht edhe lavdatave!) me një titull identik:”Përleshja e civilizimeve dhe rikonfirmimi i sërishëm i rendit botëror”.

Është interesant, se tani pas titullit të lartëpërmendur, mungonte pikëpyetja e mëhershme e apostrofuar në punimin e parë, që dmth. se në ndërkohë ai bëhet edhe më I sigurt në prejudikimet e tija të mëhershme për mundësit reale të “përleshjeve të civilizimeve” botërore! Por, për çfar prejudikimesh të këtij autori në të vërtetë ishte fjala, që atëbotë e patën tronditur botën me prognozimet pesimiste? Apo cila ishte esenca e tezave të Huntigtonit, dhe sa në të vërtetë tani pas një distance kohore prej 7/8 vitesh, ato kanë dalur si të vërteta apo afër të vërtetës së tij?

Që në fillim, sa për të informuar lexuesit e nderuar, duhet theksuar se z.Huntigton mendon se ; në fund të shek.XX; kultura do të bëhet madhësi mesatare e ; kulturës së një rrethi civilizues; kulturës së një civilizimi! Ai me këtë rast faktikisht e identifikon kulturën si koncept dhe veqanti të grupeve apo komuniteteve të caktuara me konceptin e civlizimit, që në essence (për mendimin tone) janë dy kategori të ndryshme mes vedi..

Kultura, përkatësisht civilizimi, sipas tij është një mënyrë e të jetuarit, përmbledhje e të jetuarit, të besuarit, institucioneve, strukturave sociale. ”Civilizimet – thotë ai, janë “ne “ më të mëdhenjët, mbrenda të cilës ndihemi në shtëpinë tonë – ndaras nga të gjithë “ata” tjerët dikund atje”.Civilizimet, si entitete më të gjëra kulturore, kanë karakteristikat e tyre objective, siq janë; historia, gjuha, religjioni tradita, institucionet, pastaj edhe ato subjective, që prejudikohet përmes vetëidentifikimit të njerzëve si pjestarë të një civilizimi të caktuar.
Huntigtoni, në të vërtetë, kur e përmend identitetin kulturor mendon se ai sot sërish është bërë një cilësi dominuese e identitetit personal dhe atij social, me fjalë tjera sot sipas këtij vetëformulimi, njerëzit vetëidentifikohën dhe të tjerët “ata “I identifikojnë ekskluzivisht, si pjestarë të njërit ndër civilizimet e caktuara, apo thënë më shkurt si pjestarë të njërit ndër tetë (sa edhe ai I identifikon) civilizimet kryesore të shek.XX. Ato civilizime të identifikuara, sipas Huntigtonit, janë; Civilizimi kinez (apo Konfuqian), civilizimi Japonez, civilizimi Hindus; Civilizimi Islam: Civilizimi Përëndimor:Civlizimi Latioamerikan:Civilizimi Orthodoks: Civilizimi Budistik, e ndoshta edhe Civlizimi Afrikan.

Duke e shikuar këtë identifikim civilizimesh ana e Samuel Huntigtonit, nuk është vështirë të hetohet që numri më I madhë I kategorizimit të këtillë I përket apo I përgjigjet në esence, ndarjes sipas kriterit religjioz, kriter të cilin autori me qëllim e përdor si mjet identifikues tek këto civilizime.

Sipas Huntigtonit, shkaqet ekonomike dhe ato ideologjike, më nuk do të jenë ato determinantet të cilat do t’I cilësojnë dhe do t’I tërheqin pas vehtës turmat e mëdha të njerëzëve, e aq më pak determinante të cilat do t’I ndajnë ata mes vedi.Duke iu falenderuar modernizimit të pjesës më të madhe të botës dhe prosperitetit të madhë ekonomik të Azisë juglindore dhe Lindjes, antagonizmat mes të pasurëve dhe të varfërve, gjithënjë e më pak do t’i përcaktojnë kahjet themelore të politikës ndërkombëtare.Dobësimi I ndikimit të Përëndimit në skenën globale botërore, në vitet që po vijnë gjithënjë do të vijë duke u rritur. Në anën tjetër, mungesa e luftës së ftohët mes dy superfuqive do ta zhdukë vijën e demarkacionit lindje- përëndim.

Principi i tubimit dhe I drejtimit të zhvillimit ekonomik, si edhe ai I bashkëpunimit të botës së sotme, është I përcaktuar si thot Huntigtoni, në rend të pare me limitet e përkatësisë së këtij rrethi apo atij rrethi civilizues.

Duke e ndjekur një rrugëtim të tillë të structures dhe të dinamikës së raporteve në botën bashkëkohore, e në anën tjetër edhe të ridefinimit të sferave të ndikimit, do të thoshim se reale apo potenciale në botën e sotme do mund të bëheshin si pasojë I; së pari, tendencave univerzale të cilit do civilizim, e parasë gjithash atij përëndimor, pra dëshirës (dhe nevojës?)që drejtimet themelore të këtij civilizimi (sundimit të ligjit, pluralizmit social, individualizmit, etj.) t’u imponohën vendeve apo civilizimeve tjera, si diçka e mire , e dëshiruar dhe diçka univerzale, dhe së dyti; nga fakti se një numër bukur I madhë I vendeve gjindet në vijën e ndarjeve të dy e më rrall edhe të tri civilizimeve.

Huntigtoni, në këtë rast shfrytzon nocionin e thjesht shkencor mbi dridhjet e tokës, për të ilustruar pozicionin e këtyre vendeve të fundit. Të cilat gjinden në hapsirën e kryqëzimit të dy anëve.

Shtrohet pyetja, sa në të vërtetë është paradigma civilizuese përcaktuese e marrëdhëdhënieve në botën e sotme, apo sa njerzë në të vërtetë, të periudhës postbllokiste mund ta identifikojnë konceptin e asajë që u përket “atyre”, në mesin e atyre “tjerëve” që nuk I ndajnë as muret e civilizimi (kulturës) përkatësisht religjionit? Huntigton, është shumë I vetëdijshëm se etnokulturat, në realitet kulturat autonome gjithënjë e më shumë po bëhen cak identifikues I shumicës së njerzëve rreth e përqark kopshtit të Krijuesit. Me siguri, më pak shkaku I pasojave të modernizimit dhe të anomizitetit të përcjellur me raportet e ndërtuara mes njerzëve të ambienteve urbane(mobiliteti I madhë hapsinor, etj.), e më shum shkaku mes tjerash edhe I reakcionit ndajë fenomenit të globalizimit , që dmth. uniformitetit planetar të informative, modes, ushqimit, argëtimit,etj.

Në ndërkohë, tjetër qështje, është se ku gjindet në hierarkinë e e ndjenjës së përkatësisë dhe besnikërisë së tërë këtij uniformiteti, lojaliteti ndajë civilizimit që I përkasim, me fjalë tjera, sa është e fuqishme, pra sa në essence mundet me qenë e fuqishme ndjenja e (vetë)identifikimit të njerzëve sipas vijës së përkatësisë civilizuese.

I ashtuquajturit sindrom “ne” – “ata”, nuk e ka kuptimin e lojalitetit dhe solidaritetit mes vedi. Sot në të vërtetë, ky sindrom I “neve” – dhe “atyreve”, më së shpeshti ekspozohet në vetëdijen etnocentrike pra në ndjenjat etnonacionale (siq do të mund të thoshnim ishin rastet e luftërave identifikuese mes serbe dhe kroatëve; shqiptarëve dhe serbëve; serbëve dhe boshbjakëve: maqedonëve dhe Shqiptarëve, etj.). E përbashkët për tërë këtë sindromi, do të thoshnim është se; sa është e forte ndërlidhja që ushtrohet me paradigmat e quajtura civilizim mes njerzëve?Ose A mundet civilizimi si një ndër grupimet më të gjëra njerëzore, (disa thonë vetëm më e vogël se raca!?) të shërbejë si mjet identifikimi, apo disi ajo si koncept (kazan)shumë I gjërë I identifikimit të vetëvehtës është I tepërt dhe si do të thoshnim I papërthekueshëm për mentalitetet apo identitetet të cilat ende notojnë në ujërat e etnosit, races, religjionit dhe identifikimeve tjera? Kjo për Ballkanin ku janë zhvilluar dhe zhvillohën ende luftëra në baza etnike (prapa të cilit me siguri fshihet ai fetar?!) do të thoshnim, është e paimagjinueshme! Për shkak, përkatësia e identitetit të civilizimit barierat e etnosit, religjionit, dhe përkatësisë regjionale I shkrinë në një kazan tjetërfare që si identifikim kërkon disa swegmente tjera identifikuese.. Përveqë, kësaj shum vende n kuadër të regjionit përkatës, pra të njejtit civilizim kanë të shumtën e rasteve; kulturën, mitet, kujtesën historike,etj. si “argumente” kontestuese në mes vedi, sa që është vështirë të sghkrihën në kazanin e përbashkët të zhvillimit dhe emancipimit; ekonomik, politik, religjioz, etj..

Ndarjet në mes vetë civilizimeve ngandonjëherë dijnë të jenë aq kundërthënëse, sa që janë më shprehura se sa ne mes vetë civilizimeve (psh. papajtushmëritë e shprehura mes sunitëve dhe shiitëve në civilizimin islam; apo ai mes protestantëve dhe katolikëve në krishterizmin përëndimor, etj.)

Dhe më në fund vetëdija mbi përkatësinë e një civilizimi, nuk është e thënun të jetë gjithënjë e njejt tek të gjitha civilizimet, sot psh. ajo është më e thelluar në islam se sa civilizimit përëndimor, në mes tjerash edhe për shkak se përkatësia e ndonjë shteti (nacional), loz rol më të vogël në vetëpërceptimin dhe vetëidentifikimin e anëtarëve të civilizimit të pare.

Dueht cekur, se Samuel Huntigtoni shumë mire e heton se në fund të shek. XX, çështja e identitetit (sërish) fuqishëm fillon t’I preokupojë njerëzit dhe se njerëzit nevojën për identifikimin të vetëvehtës më me sukses do të mund ta kënaqin në ndjenjat e përkatësisë etnike, se sa në ate të bashkësisë shtetërore, pra të një entiteti politico – territorial, në mes tjerash edhe për shkak se përkatësia etnike apo ndjenja etnike është më pak racionale se sa bie fjala përkatësia e ndonjë entiteti shtetëror; për shkak se, përkatësia etnike në esencë thirret në të kaluarën dhe është shumë më e qëndrueshme.

Sipas, Huntigtonit, civilizimi nuk është asgjë tjetër përveq një etnosi global. Mirëpo, shtrohet dilemma në formë pyetjeje. A mos është athua ende heret të mendohet se vetë etnosi global I Huntigtonit, është disi i pamjaftueshëm për t’i globalizuar shumicën e njerëzëve të etnoseve të ndryshme, në mënyrë që ata të mund të ndjehën psiqikisht e sociologjikisht të identifikuar me te. Si duket, Huntigton harron se fuqia apo niveli i identifikimit të njerëzve me civilizimin që I përkasin, mvaret shum edhe nga pjesa e teritorit se ku gjinden këta njerzë të këtij civilizim të përzier me etnose të ndryshme . Psh. njerëzit që jetojnë në thellësinë e Sibirit, me siguri më pak janë të ndërgjegjësuar për përkatësinë e vetë specifike të orthodoksizmit si civilizim, se sa bie fjala rusët të cilët të cilët janë të ngulitur kryesisht në pjesët jufore kufitare të këtij vendi.

Raca, poshtu, është një grupim I madhë komunitetesh sikurse civilizimi që si objekt I identifikimit të njerzëve që I ofron dhe I largon ata nga rrënjë e përkatësisë së një civilizimi, mund t’I konkuroi seriozisht konceptit Huntigtonian të civilizimit. Zezakët bie fjala të civilizimit amerikano-latine, të cilët e kanë pranuar krishterizmin të shumtën e rasteve më shumë identifikohën me vëllezërit sipas races se sa vëllazërit e civilizimit lationoamerikan përëndimor.. Ose psh. Australia edhe sot e kësaj dite vuan ekonomikisht nga paragjykimet racore, të cilat janë evidente! Ngase, atje ndarjet demarkative ende spozorohën në vijën; e races së verdhë dhe asajë të bardhë, e jo të përkatësisë shtetërore. Popullësi kjo që në aspektin kulturor, të traditës, religjionit, etnosit, etj. I përket civilizimeve të ndryshme, duke përjashtuar këtu identifikimin e jashtëm se ata I përkasin një civilizimi përëndimor. Thënë më ndryshe, “njerëzit e Azisë”, atje nuk përceptohën si përfaqësues të civilizimit; japonez, konfuqian apo atij budistik, por si azijatik, pra si përfaqësues të races së verdhë!

Meqenëse, Samuel Huntigton, në civilizim gjenë, siq shprehet ai etnosin global, atëherë politika lokale është një politikë e etnoseve, ndërsa politika globale politikë e civilizimeve, ku përleshjet e ardhëshme do të ndodhin mes këtyre civlizimeve. Por ngjarjet e fundit, të shek. Të kaluar dhe të fillimit të mileniumit të ri sikur dëshmojnë se politika globale nuk është vetëm politikë që zhvillohet mes civilizimeve por parasëgjithash edhe politikë që zhvillohet për shkak të interesave. Në Luftën e Golfit, bie fjala mes dy vendeve të civilizimit islamik, SHBA-t (si personifikim I civilizimi përëndimor), furishëm e sulmuan Irakun I cili pretendon të marrë rolin prijs të civilizimit islam. Në konfliktin e Bosnjës dhe ate të Kosovës, civilizimi përëndimor ishte në anën e boshnjakëve dhe të shqiptarëve, që kurrësesi nuk përputhet me pikëpamjet e Profesorit të nderuar të Harvardit. Ai në një prononcim të vetin në gazetat me renome amerikane, intervenimin e NATOS(lexo; Amerikës!) e patë shquar si jocivilizues dhe anomali të llojit të vetë.

Si duket Huntigton I ngazëllyer me teorinë e tij të pastërtisë civilizuese dhe idenë se secili nga civilizimet e identifikuara nga penda e tij do të duhej t’ipërmbajhej “vetëvehtës”, mendon se SHBA-t, përmbrenda gjithënjë e më shumë po e rrezikon multikulturalizmi I tepruar që ajo u ofron civilizimeve tjera! Ai në të vërtetë është ithëtar i mendimit se mbyllja hermetike ndajë civilizimeve është shumë më e sukseshme se sa hapja.Në këtë drejtim, koncepti I spjegimit të raporteve njerëzore dhe civilizimeve nga ana e Profesorit nga Harvardi, më tepër I ngjanë një projeksioni të tepruar dhe paragjykues se sa ndonjë kahje të përshkruar me optimizëm.

Tekefundit, 11 shtatori e dëshmoi këtë…Kurse kundërsulmet e Amerikës në Avganistan dita më ditës po tregojnë se veprimet ushtarake mund të jenë relativisht të sukseshme e aq më tepër senzibilizuese për civilizimin e atjeshëm, gjë që u dëshmua edhe nga vetë qeveria amerikane.

Shtegëdalja do të mund të gjurmohej, në një dialog të ri mes kulturave të ndryshme të vendeve islamike dhe atij përëndimor, në mënyrë që projekti I globalizimit të bëhet më I besueshëm për gjitha civilizimet e Huntigtonit. Se a do të mund të arrihet kjo mbetet për t’u pare…