ESE SOCIOLOGJIK

CILI MODEL I PAJTIMIT I DUHET SOT KOSOVES?

Dr. FADIL MALOKU

Fundi i  mijëvjeqarit të dytë, do të thoshnim pa ndonjë rezervë, nëpër katalogjet e politikave dhe ato historiografive do të shënohet si periudhë e cila është  karakterizuar  me faktet, se në anë të ndryshme të botës ku më shumë e ku  më pak, kanë zbërthyer konflikte të natyrës etnike që kanë lënë pasoja të mëdha kudo ku kanë ndodhur;  si në Sri Lankë ( konflikti mes Tamilëve Singalerve);  në Nagorni  Karabah (mes Jermenve dhe Azerve);  në  Ruand (mes Tutsve dhe Hutatve);  pastajë konflikti mes  Kurdëve në njërën anë dhe pushtetëmbajtsve Turk e Iranian në anën tjetër ( që ishte aktual me aktin e tentim varjes së liderit  Oçalan); në Amerikë në mes Indianve Amerikan nga Çiapsa dhe shtetit të Meksikës;  në Kinë mes Tibetasve dhe Kinës  ; në Kanada në mes banorëve Frankofon të Kvebekut dhe pjesës tjetër të Kanadasë, etj.

Edhe Europa nuk ka bërë ndonjë   përjashtim të theksuar, bile  ajo  jo vetëm që nuk ka qenë e privuar nga natyra e konflikteve ndëretnike,  por në  një masë të konsiderueshme ende  sot e kësajë dite nuk ka arrijtur të zgjidhë:  as çështjen  Baske, as ate Korsikane, etj. gjerësa ate Irlandeze  dhe ate të Kosovës i  ka mbyllur me  kompromise të përkohshme dhe  pa objektiva të zgjedhura përfundimtare.

Në  Ballkan, apo më detajisht në ish Jugosllavi  që mund të konsistohet lirisht edhe si djep i  konflikteve ndëretnike, tri kombe shtetëformuese e mohuan arbitrarisht njëri tjetrin (serbët, kroatët, dhe boshnjakët) përmes një lufte të përgjakshme dhe me plotë viktima në njerzë e shkatrrime materiale,  gjerësa konflikti në mes Flamanëve dhe Frankofonve në Belgjikë, si edhe ai në mes Çekëve dhe Sllovakëve në ish Çekosllovaki,  që është rregulluar me mjete paqësore, krahasuar me konfliktin  e fundit  të përgjakur ndëretnik në Kosovë, që rezultojë pas intervenimit të NATO-s,  në formë të  një administrimi (legjitimiteti të padefinuar ende demokratik) në trajtë të Protektoratit, janë shembuj të mirëfillët për ekstremitetet e opcionit të konfliktit ndëretnik dhe atij të marrëveshjes së  tipit “xhentlmen” mes komuniteteve në Europë. Që  është  më  interesanti, në  tërë  këtë  kompleks të  proceseve integrative dhe dezintegrative, hulumtimet sociologjike, mbi relacionet ndëretnike,  ndërkulturore,  pra mbi ekstremitetet  e sjelljeve kolektive të komuniteteve, kanë filluar  tek  kah fundi i shek. XIX, në SHBA, popullsia e së cilës, siq dihet përbëhet nga kryesisht nga emigrantët e të gjitha anët e botës, ndërsa popullsia autoktone asnjëherë nuk ka pushuar të gjurmojë identitetin  dhe të drejtat që i ka pasur përpara.

Marrëdhëniet ndëretnike, si fenomene sociologjike me përjashtim të Zvicrës ku raportet ndëretnike janë në esencë raporte të dominimit të shumicës dominuese  ( të cilat gjithëherë nuk  bazohen në kriteret demografike) në njërën anë dhe një apo më shumë pakicave tjera  etnike  në anën tjetër (që janë të detyruara të durojnë këtë dominim),  janë raporte që më së paku kanë shënuar lëvizje kah ekstremizmi dhe debalancimi i kuotave ndëretnike në historikun e këtij mijvjeqari. Këtë e dëshon më së miri stabiliteti i sajë  shekullor si shtet, ku ngandonjëherë, aksionet e bazuara në jodhunë, ia mundësojnë pakicave  që jetojnë atje , të realizojë aspiratat e tyre identifikuese, të cilat zakonisht  reduktohën në identitetin gjuhësor dhe ate kulturor, ashtu siq ka ndodhur bie fjala me Akagjanët frankofonë , që jetojnë në provincën Kanadeze të quajtur Brunshviku i ri.

Mirëpo, ka raste tjera kur  shumica dominuese etnike, i hudhë të gjitha kërkesat identifikuese të identitetit të pakicës (që zakonisht  janë të natyrës; kulturore, gjuhësore, e shpeshëherë edhe  politike), e me këtë rast  konflikti gadi bëhet i paevitueshëm dhe përfundon  ose  me lëvizje secesioniste, ose  edhe me terrorrizëm e luftë qytetare.

Rasti i Kosovës është një rast, do të thoshja  specifik që për bindjen time nuk mund të përthekohet me këto teori egzistuese mbi natyrën e këtyre konflikteve ndëretnike, ngaqë ndryshon në të gjitha aspektet;  s’pari  nga  ato politike, ekonomike, juridike, e do shtoja edhe etnopsikologjike ! 

Në këtë rast, ndoshta më interesant  do të ishte të  hulumtohet raporti i organizimit social të komuniteteve etnike, përmes të cilit zakonisht ushqehet dallimi në mes të asajë që zakonisht reduktohet veçantia e grupacioneve me përkatësi të ndryshme etnike, në NE dhe  ATA, në momentet kur zakonisht këto dallime arsyetohën dhe legjitimohën si raporte normale të një diskursi të caktuar politik. 

Raporte, këto që në momentin e tanishëm historik , shumë lehtë do të mund të kthehën si bumerang ndajë vetë qytetarëve të Kosovës.Kjo mund të hetohet shumë qartë dhe shumë bindshëm nga refrenet e përditshme të diplomatëve të jashtëm, të cilët tendencën  e shqiptarëve për një shoqëri qytetare mundohën ta akceptojnë si Projekt afatëgjatë që ka për qëllim  Kosovën etnonacionale, ku nuk do të mund të ketë vend për komunitetet tjera etnike.

Gjë shumë lehtë mund të sjell kokëqarje të reja në aspektin diplomatik, e politiko ekonomik. Themi kështu, ngaqë ky orjentim i kësisojt,  në fazën e tanishme të rindërtimit civil dhe atij demokratik, Kosovës mund t’i kushtojë me reduktime në ndihma të cilat janë paraparë të shtohën.

Teza mbi  qytetarët apo shoqërinë Kosovare që herë  herë po transmetohet  me qëllim nga disa mediume të  rëndësishme botërore si  gjoja negacion i drejtave, lirive të komuniteteve tjera , ndërsa aludimi kryesor perceptohet tek serbët dhe romët, është një akuzë e rëndë ndajë aftësisë  kolektive shqiptare për të ndërtuar legjitimitetin demokratik në Kosovë.

Mediumet, shkrimet dhe analizat  tona, duhet t’u spjegojnë qarqeve dhe opinionit të tillë, se është e pamundur që në këtë fazë të frustrimit dhe përgjakjes së serbëve, romëve e besa kohëve të fundit edhe  shqiptarëve që u artikulua vitin e shkuar, të kërkohet ndonjë disciplinim më i theksuar I raporteve ndë retnike. Ngaqë thjesht,  traumat, diskriminimi, aparthejdi dhe lufta e ka mandatin e vetë kohor ë  nevojshëm! 

Tekefundit  një skenar i përafërtë i zhvillimit të ngjarjeve  ndëretnike ka ndodhur edhe në Bosnjë, Kroaci e gjetiu. Kjo nuk i arsyeton asesi krimet monstruoze të grupacioneve të paidentifikuara ndajë komuniteteve lokale, të cilat kanë lëvërdinë e vetë do thoshja personale, e klanore ,  që  kjo shkon tërësisht në favor të qarqeve që  janë  të  interesuara të  mbajnë  një  gjendje akute dhe kompetitive në  Kosovë.

Tërë kësajë kur t’i shtohet edhe pamundësia e ndikimit të institucioneve përkatëse; policisë, gjygjeve, etj. të cilat ende janë në fazën e konstitutimit, del se kjo periudhë transitore e shoqërisë Kosovare është një domosdoshmëri e cila është pritur dhe është programuar vetëdijshëm nga rrethanat e një dikriminimi, aparthejdi dhe segregacioni  të pamshirshëm  dhjetëvjeqar që qe ushqyer dhe stimuluar nga të gjitha aspektet e pushtetit serb.

                Shikuar nga ky aspekt, koncepti i etniciteteve , do të theksoja  nuk është  jashtëkohor dhe i pandryshuar  në korpusin  e cilësive  të ashtuquajtura kulturore (besimeve, vlerave, normave, simboleve, gjuhës, veshjes, etj.)  që do të mund të bartej, apo zakonisht bartet prej një gjenerate në tjetrën. Ngase, ai rrjedhë në një mënyrë nga aksioni dhe reaksioni i grupeve të ndryshme, të cilat kurr nuk pushojnë së zhvilluari dhe emancipuari në raport me vetëvehtën dhe identitetet tjera kundruall atij.

Identiteti etnik, për dallim nga format tjera identifikuese të popujve , është një kompleks sociologjik që prejardhjen e vetë e kërkon dhe e bazon kryesisht në të kaluarën e  tij duke gjurmuar kështu veqantinë e vetë përmes pyetjeve normale: Kush jemi ne? Prej nga kemi ardhur? Përse synimet tona nuk përputhën me nivelin bie fjala  e emancipimit tonë ekonomiko-politik (pyetje; që më së tepërmi ia bëjnë vetëvehtës identitetet që nuk kanë realizuar  identitetin e tyre shtetëror; si shqiptarët, korsikanët,tibetasit, kurdët, irlandezët,etj.)?

Çka na dallon ne prej të tjerëve përveq; gjuhës, kulturës, etnopsikologjisë, etj. nga identitetit tjetër? E shumë e shumë pyetje tjera të cilat e provokojnë prejardhjen e formave të identiteteve etnike. Ky proces i vetëaktivizimit, apo edhe vetëzbulimit të veqantisë së identiteteve etnike, në vendet postkomuniste do thoshja është një problem specifik, me vetë faktin se identitetin kombëtar ideologjia komuniste  e kishte në shënjestrën e sajë alkimiste. Alkimia e ikonografisë  së vllazërim bashkimit,  bashkëjetesës,  dhe ajo e shkrirjes së  kombeve  në identitete të papërkufizuara dhe të parealizuara ndonjëherë dhe ndokund, ishte një eksperiment i dështuar në këtë drejtim, edhe me vetë faktin se ky formacion nuk arrijti asnjëherë të mënjanoj nga kokat e njerzëve pyetjen më të thjeshtë rreth veqantisë kolektive; Kush jam unë? Kush jemi ne? Prej nga vij? Dhe, Ku shkojmë ?

Tani në kohën kur të arriturat teknike në shpërndarjen e ideve dhe informacioneve, transportimin e njerzëve dhe mallit, pastaj transferimit të kapitalit, etj. e bëjnë të vjetëruar dhe tejet të pakuptueshëm konceptin e kufijve dhe teritoreve (i cili në shtetet tradicionale është rrënjosur thellë), të ndërmarrësh luftë shkatrrimtare  vetëm e vetëm që njërës bashkësi etnike t’i sigurohet dominimi mbi  një  teritor të fokusuar përmes kufijve, nuk dmth. asgjë tjetër veqëse të bësh krim etnogjenicial mbi  popullatën që  është dënuar të bëhet viktimë, por është e pakuptimët edhe nga aspekti i  këndëvështrimit gjeopolitik ( temë kjo shumë interesante për rrethanat tona). 

Në Përëndim fenomeni I identitetit  shquhet si një kategori dinamike, e jo katalog I historisë në formë të folklori të balsamuar.Hulumtimi i identitetit apo vetëvehtës etnike, është një preokupim i cili do thoshja më së shumti ka lënë vrragë në qytetërimin Ballkanik. Shqiptarët e Kosovës, bie fjala përkundër tërë rrebeshit të ; okupimeve qindravjeqare,  traumatizimeve kolektive, shkatrrimeve e dëbimeve biblike (rasti i Toplicës dhe ky i fundit), kanë arritur ta ruajnë me gjelozinë më të madhe përkatësinë e veqantisë  dhe kontinuitetit të tyre, gjë shumë rrallë apo pothuajse fare hiq ngjanë nëpër historit e popujve të ndryshëm. Kjo aftësi për të mbijetuar në rrethanat tërësisht të pavolitshme për konzervim të asajë që të dallon nga të tjerët në sofrën e egzistencës biologjike, është fascinuese edhe për një fakt tjetër që këtu pakashum ndërlidhet me befasinë simpatike që i  përvetësojë dhe i animojë  përëndimorët gjatë kohës së luftës stoike që u zhvillua në Kosovë, e ai ishte gatishmëria, zhdërvjellsia dhe vitaliteti i paparë për t’u sakrifikuar për idealin e tyre.

Për botëkuptimin e një Anglezi, Amerikani, Francezi, por jo ndoshta edhe Polaku, Rusi, e  Rumuni, koncepti i veqantisë etnike është pakashum një letërnjohtim për përkatësinë, por jo edhe një domosdoshmëri për të cilën meritohet edhe të vdiset!? Ky (para)gjykim i kësisojt, në botëkuptimet e sipërpërmendura e ka kuptimin  dhe prejudikimin e një befasie jo edhe aq fascinuese në kuptimin e mosdëshirës për t’u identifikuar  me një koncept të vjetruar dhe të tejkaluar në Evropën e civilizuar që dmth. se në sytë e komuniteteve  prezenca e  e këtyre veqorive kolektive  e ka  spjegimin e mbrapambetjes dhe jocivilizimit!

                Në realitetin e ri Kosova dhe banorët e sajë, kanë shansën e zhdukjes së paragjykimeve dhe botëkuptimeve që qojnë shkurtë në intolerancë; etnike, konfesionale, e kulturore. Mirëpo, e gjithë kjo çështje e kërkon një kohë, një evolucion dhe një përkrahje;  së pari do thoshja materiale, në mënyrë që dalngadal (por sigurt) të bëhet defrustrimi kolektiv i njerzëve që kanë pësuar lloj lloj traumash dhe më pastajë akomodimi e zhvendosja e padiktueshme e preokupimeve të këtyre njerzëve në punët e përditshmërisë egzistenciale. (punësimi, familja, obligimet ndajë institucioneve të ndryshme demokratike, etj)

Dhe forma tjetër e përkrahjes së ashtuquajtur morale, që kryesisht koncipohet në  reduktimin e dhënjes së kritikave haptas, ashtu siq po bëhet këtyre ditëve nga të gjitha këndet e mundshme të politikajve vendor dhe atyre të jashtëm. Metodat e qortimit publik në mënyrë të përgjithësuar , kur ende nuk ka kaluar kohë  e mjaftueshme e rehabilitimit kolektiv, mund të kenë  efekt kontraproduktiv. Këtë  korpus  të vrejtjeve, ata që e drejtojnë (është fjala për  klasën politike) sot kur po rindërtohet shoqëria civile Kosovare, duhet ta kenë parasysh edhe një fakt tjetër, se përgjithësimi mund të sjell  edhe dëme në imazhin e tyre politik . 

Thënë më shkurt, mesazhi i vrejtjeve nuk guxon asesi të  përgjithësohet, por parasëgjithash të precizohet në mënyrë që edhe fajtori e edhe akuzuesi të ndahën me një levërdi  të arsyeshme. Kosova tani kur ende  është nën dioptrinë e thellë të faktorëve ndërkombëtarë, duhet të dëshmojë se është e zoja të ndërtojë  shoqëri tolerante ndëretnike të standardit Evropian, përndryshe gjithëmon do mbetet  një tunel i fundosur në probleme etnike, të cilat në mijvjeqarin e  integrimeve  dhe globalizimeve të ardhshme  as që  do të dramatizohën më si probleme të dorës së parë.

Ne mungese te nje strategjie te veprimit, per afirmimin e identiteteve tjera etnike qe jetojne ne Kosove, shoqeria civile ka nje obligim te posaqem  ne krijimin e parakushteve elemetare për balancimet  tolerante dhe koegzistencën ndermjet komuniteteve locale ne Kosovë.Ngaqë, kjo është një garancion dhe domosdoshmëri e integrimit te sajë në (“prrallat” e politikajve tanë)  rrjedhat dhe mekanizmat e Evropës që po ndërtohen  tani pas luftërave të ndodhura ndëretnike në Ballkan. 

               2. Modeli i pajtimit ndëretnik është proces

                Ardhja e  NATO-s, në Kosovë, përveq aktivitetit dhe angazhimit të ngjeshur në aspektin e  rindërtimit material (ende jo edhe gjithaq  shpirtëror!) pati jehonë të madhe në tërë botën edhe me vetë faktin se shqiptarët  përmes luftës çlirimtare, dëshmuan para syve të botës se viktimizimi i tyre i vetëdijshëm kolektiv, në realitet ishte pasojë edhe i një reagimi të natyrshëm  që përveq mbijetimit, asistonte edhe afirmimin e vlerave të  veqantisë së tyre kombëtare që qe shtypur me dhunën më të egër serbe

               Sakrifica e vetëdijshme kolektive e popujve, siq ndodhi me Bosnjën dhe Kosovën (por jo edhe me Çeçeninë apo Kurdistanin) do të mbetën për një kohë të gjatë koncept dhe platformë jo vetëm politike dhe ushtarake, por edhe morale obligative e  qendrave të vendosjes, e cila do të duhej t’i obligojë ata që  në emër të vlerave njerzore dhe atyre demokratike të bëjnë intervenime  të ardhshme kirurgjike në pjesët e ndryshme të botës.

                Rasti Bosnjës dhe Kosovës, por jo edhe ai i Ruandës dhe Çeçenisë, dëshmojnë se vlerat njerzore  dhe interesat nacionale të shteteve, si ideale të një botëkuptimi dhe rendi të ri që po tentohën të ndërtohen në botën e civilizuar, janë ende largë njëra tjetrës. Shekulli i 21, me siguri se do të tentojë pamëdyshje t’i ofrojë këto dy diskurse, pikëspari; politike e pastaj edhe morale. Por kjo dëshirë dhe aspiratë e këtyre qendrave, si  në rastin e Ballkanit do të bëhet shumë më ngadal dhe më me shumë reperkusione. Shkaqet janë të shumta dhe janë të natyrave të ndryshme; politike, etnike, ekonomike, historike,etj. gjë që është e pamundur të elaborohën në një shkrim të tillë të kufizuar.

               Në Kosovën e pasluftës, këto vlera dhe këto interese edhe për një kohë të gjatë do të diskutohën përmes agjendave të shkaqeve dhe pasojavet ; morale, etnike, politike e mëpastaj edhe  të atyre ekonomike.

Shkaqet morale, si në Bosnjë, ku për barometër të këtij konstatimi, kishim vështërsit e mospajtimit ndëretnik, ndërfetar e ndërnjerzor mes serbve, kroatve dhe boshnjakve për tëra këto vite të rindërtimit, (!) ishin tejet transparente edhe  me vetë faktin se as serbët as boshnjakët e as kroatët, pas tëra këtyre viteve të paqes dhe rindërtimit, nuk mundën të ndërtojnë modelin e shoqërisë së sygjeruar (nga përëndimi) multietnike!

Në Kosovën e pasluftës, shkaqet e  mospajtimit të menjëhershëm ndëretnik dhe të ndërtimit të shoqërisë multietnike do të mund të jenë shumë më të shprehura, edhe nga faktet e barrierrave  frustrative të prodhuara nga sistemi i mëhershëm tejet diskriminues dhe aparthejdist serb dhe dallimeve  të tejskajshme gjyhësore, kulturore, etnopsikologjike, etj  mes komunitetit shqiptar dhe atij serb. Që dmth. se  shërimi i këtyre plagëve dhe zgjidhja e mospajtimeve etnike në kosovë, me terapi të modeleve  dhe mentalitete të vendeve tjera, siq po aludon aktualisht UNMIK-u  dhe  OSBE-ja, do kërkojë dyfish kohë më shumë se në  Bosnje!

Pse po e themi kështu? Dhe ku e ka mbështetjen kjo tezë e jona?

Së pari, ekspertët dhe këshilltarët e Administratorit të Kosovës duhet ta kenë të qartë apo edhe ta mësojnë leksionin  “number one”se; Kosovarët, me sistemin e tyre të koduar shekullor, pamvarsisht prej dëshirës dhe vullnetit për të ndërtuar një shoqëri civile në Kosovë, nuk munden edhe po të donin ashtu ad hoc, sipas “shpejtësisë” UNMIK-iane të “kapërdijnë” sistemin e modelit të dekreteve  dhe rregulloreve (ligje ende nuk ka apo jo?!), që për synim kanë ndarjen e pushtetit të ardhshën në baza etnike!

Koncepti i ndarjes së pushtetit  në principe etnike, mund të jetë funksional dhe i dobishëm vetëm nëpër ato vendet të cilat e kanë shumicën e popullsisë së përzier, siq po bëhet psh. në Bosnje, apo siq do të mund të bëhej nesër në Maqedoni, Vojvodinë, etj.

Çështja e mbrojtjes së minoriteteve me fuqinë e ligjit, është një kërkesë e arsyeshme dhe shumë e preferueshme, mirëpo kur  ajo fillon të ngrihet në nivelin e sistemit të privilegjave, atëherë ajo dinë të bëhet edhe pengesë serioze për rregullimin e raporteve ndëretnike. Ajo e merr kuptimin e tolerancës dhe mirëkuptimit, vetëm poqese grupimi etnik (në rastin tonë serb, hashkali, boshnjak, turk, etj) që kërkon këtë status ka një shumicë absolute të popullsisë pas vetës, gjë që nuk është rast i njejt me Kosovën, me mbi 97%  shqiptarë !

Favorizimi i kësajë formule që është dizajnuar në baza të identitetit etnik dhe që po synohet të institucionalizohet (tash për tash vetëm me dekrete e rregullore UNMIK-iane, e nesër edhe me Kushtetutë!) në Kosovë, jo vetëm që do të ndikojë në rritjen e tensionimeve ndëretnike, por edhe në thellimin e ndasive mes komuniteteve lokale! Dikush do të pyes përse athua, kur dihet se qëllimi është i kundërti?

                Dekretet dhe rregulloret e kësisojta, serbve lokal psh. gjithënjë do t’u mundësonin betonimin e aso kërkesave (që momentalisht janë në fazën e enklavizimit) që nesër duhet ta fitojnë fuqinë e ligjit. E meta e tërë këtij koncepti, pra qëndron në ate,se identifikimi i kësisojt i minoritarëve Kosovar në  të ardhmën gjithënjë do të bëhet jo përmes institucioneve të shtetit, por përmes përkatësisë etnike!

Procedura e këtill e ndërtimit të raporteve ndëretnike në Kosovë, shqiptarët në anën tjetër për çdo ngecje eventuale, pamëdyshje do t’i  “emëronte” si  fajtorë kujdestar, ashtu siq është edhe duke i emruar tani pas luftës! I tërë ky Projekt i kësisojt, mëpastaj, grupimeve të ndryshme politike (të cilat përherë do të gjinden në mesin e shqiptarëve etnik, deri në realizimin e synimit për pamvarësi) do të ua trasonte rrugën e mbajtjes së kursit radikal, gjë që nuk e besojë se është edhe qëllim  i Administratës Ndërkombëtare?

Ekspertët e Administratës Ndërkombëtare, duhet ta kenë të qartë se koncepti i ndarjes së pushtetit në baza kombëtare që po favorizohet tani, do të sjellë më shumë telashe se sa dobi. Për këtë prejudikim tonin na referohet sidomos shembulli i Qipros, ku qe gadi tri dekada po mbahet një gjendje e thellë tensionuese  mes komuniteteve dy komuniteteve dominuese, asajë greke dhe asajë turke!

                Kur është fjala tek frymzimi i pajtimit ndëretnik, unë me këtë rast do të sherbehesha shum shkurt, me disa qëndrime të qytetarëve të Prishtinës (Hulumtim ky empirik i IDERK-ut), që si mundësi do të mund ishin në kolizion me qëndrimet e shumicës së popullsisë së Kosovës. Në të vërtetë, mostra e Prishtinës, dëshmon prirjen e tolerancës ndër shqiptarët etnik, përkundër tërë atij represioni,masakrave dhe dëbimit biblik nga trojet e tyre që qe ushtruar nga  estabilishmenti politik serb dhe  serbët lokal.

Shqiptarët, në të vërtetë nuk e kontestojnë asesi kthimin e e grupeve tjera  etnike me ndonjë kusht të veqant. Ata në të vërtetë fajin kolektiv të grupit tjetër etnik të implikuar në fushatën e dëbimeve, vrasjeve dhe masakrimeve ndajë tyre,  mundohën ta kanalizojnë në  sistemin e përgjegjësisë, e cila duhet verifikuar përmes ligjeve dhe mekanizmave institucional  të Hagës dhe Kosovës. Qëndrim ky që duhet të jetë mjaft domethënës për Administratën civile.

Tensionimet që i përcjellin një kohë situatat postkonfliktuoze, janë evidente dhe për këtë fenomen ilaçi më i mirë është funksionimi i vis maiorit të ligjit.Këtë teori, të zgjatjes së situatave tensionuese ndëretnike e ka dëshmuar më së miri  rasti i Bosnjesi.

                Andaj Administrata Civile nuk duhet të nxitojë që të kërkojë tjetërsim kaq të plotë dhe kaq të shpejt nga shqiptarët! Tekefundit, koncepti i amputimeve të shpejtuara i frymzuar nga  modelet e hueja të sjelljeve  (pamvarsisht prej suksesit që është dëshmuar atje në kushte dhe rrethana krejtësisht tjera nga këto të Kosovës) nuk  është e thënun të ketë sukses në të gjitha ambientet tjera postkonfliktuoze që dalin nga tmerret e luftës, siq është rasti me Kosovën.

                Përvojat e dhimbshme të “transicionit” nëpër vendet e ndryshme postkomuniste, kanë dëshmuar se; modeli i demokracisë dhe ai i ndërtimit të raporteve të shëndosha ndëretnike, nuk mund të vendoset vetëm me aktin përmbysjes apo shkatrrimit të raporteve dhe njëmendësive të vjetra totalitare e konfliktuoze në ato vende. Përkundrazi, tani gjithënjë e më shum po bëhet më e qartë se demokracinë dhe rregullimin e raporteve ndëretnike, nuk duhet identifikuar vetëm me ndërtimin e një legjitimiteti hë për hë (pa të cilat as që mund të paramendohet ajo) që duhet ngritur së bashku me mekanizmat e ndryshëm ligjorë, pastajë procedurat në bazë të parimit të shumicës, por para së gjithash edhe me;  tolerancën e ndërsjellët etnike, kreativitetin e gjithëmbarshëm kulturor, pastaj sistemin specifik të vlerave që ajo i imponon nëpër shtetet nacionale dhe  me mjeshtrinë e cila vazhdimisht kërkon; përsosje dhe bartje të kësajë  përvoje në brezat e ardhshëm. 

E tërë kjo formulë pakashum, do të mund të vlente edhe për ndërtimin e raporteve ndëretnike mes komuniteteve lokale, me një dallim të vetëm se  në shoqërit qytetare përceptimet etnike ndryshojnë shum më ngadal se sa institucionet shtetërore.

               Nisur nga ky këndëvështrim i kësisojt, do të thoshnim se me këtë koncept dhe me këtë  përvojë të sprovuar jetësore të përëndimorve, në  rrethanat tona të reja Kosovare, do të duhej të nënkuptonim; jo vetëm transparencën e tolerancës, mirëkuptimit dhe  koegzistencës ndëretnike, por edhe të gjitha ato aktivitete  dhe procese që i stimulojnë qytetarët e Kosovës  të respektojnë logjikën e fuqisë së ligjit i cili tenton t’i zhdukë të gjitha barierat tjera; racore,etnike, fetare, politike, etj.

Projekt Propozim mbi amputimin e shpejtuar të frymës së tolerancës ndëretnike në mentalitetin ende të zhdarravitur politike  të qytetarëve nga te gjitha komunitetet locale e sidomos ato shqiptar, do të duhej të ndërtohet në stilin e profi kirurgut në mënyrë që të kihen parasysh të gjitha rrethanat dhe mentalitetet e ambientit ku duhet të vëhet skalpeli dhe ushtrohet veprimi!

              3. Modeli I konfliktit në Kosovë

                Kundrimi që Kosova, dhe prania e UNMIK - ut, KFOR-it, dhe OSBE-së, të mbahen në suazat e një gjendjeje të pritjes , si edhe refuzimi gadi I parasyeshëm nga të gjitha këndet e së drejtes (tash per tash te (pa) arsyeshme!) nderkombetare juridike për t’u munduar të gjindet jo një modus vivendi, ashtu siq sygjeron Korniza Kushtetuese e Administratës ndërkombëtare, por për t’u  definuar qartë statusi i ardhshëm politik i Kosovës, me hipotekën e djallëzuar se kështu problematizohen stabiliteti dhe siguria në Ballkan dhe krijohen situata të paparashikueshme për mbarë Evropen Juglindore,  është një pozicionim i ngathtë  (por jo edhe I qëlluar hë për hë!)që me siguri në staza pakëz më të gjata do të ndikojë shumë edhe në (mos)pajtimin e gjithëmbarshëm ndëretnik mes  komuniteteve të hasmuara jo rastësisht në agjendën e luftës në fund të milenimumit të kaluar.

               Qasja e kësisojt e qendrave të vendosjes ndajë Kosovës, në njërën anë regjimit të deridjeshëm opozitar serb në Serbi, faktikisht i dhuron formalisht alibin e shpresës  për ta rikthyer edhe një herë Kosovën nën sovranitetin e vetë që ishte zvogluar dukshëm gjatë kohës së sundimit të regjimit të Millosheviqit (gjë që për qdo ditë po ndëgjohet nga goja e tyre nëpër aulat ndërkombëtare), si edhe në anën tjetër për shqiptarët krijon përshtypjen e “rebeluesve permanent” në rajon të cilët nuk janë në gjendje të qeverisin me veëvehtën dhe të tjerët , kurse në anën tjetër shqiptarëve të cilët nuk janë të kënaqur me shkallën e lirisë së fituar kur ata u rebeluan, u dhuron platformën e kërkesave maximaliste, pra ate të bashkimit të gjitha trojeve në Ballkan, si një të drejtë të tyre natyrore!

               Në situatat konfliktuoze që zakonisht identifikohën pas katrahurës së luftës, ashtu siq bie fjala ndodhi në Bosnje, Kroaci, etj. zakonisht si nevojë dhe si domosdoshmëri historike shfaqen modelet e zgjidhjeve të këtyre konflikteve ndëretnike të cilat një kohë kanë pasur probleme të natyrës së ; diskriminimit, shantazheve apo edhe luftës. Zgjidhja apo pajtimi ndërmjet këtyre komuniteteve, zakonisht konsiston në këmbimin e informatave të duhura mbi  interesat dhe prioritetet e tyre në konflikt, duke e ndërgjegjësuar vetëdijen e tyre; politike, ekonomike, juridike, etj.

Në teoritë sociologjike, mund të hasim argumente të besueshme, të cilat flasin për mundësit pastaj përvojën e zgjidhjes  së problemeve ndëretnike si dhe krijimin e klimës së tolerancës ndërmjet grupeve, racave dhe identiteteve të ndryshme etnike në botë. Një ndër këto teori që dekadave të fundit, do të thoshnim e alarmuan  atmosferën e ndërgjegjësimit ndëretnik padyshim është edhe ajo e cila e pamundëson zgjërimin dhe eskalimimin e situatës në gjendje të ashtuquajtur sociologjikisht kompetitive.

Zgjidhja e sukseshme e problemeve ndëretnike, si përvojë e vendeve dhe popujve të infektuar me dozën e urrejtjes  të shkaktuar nga plagët e vrasjeve masive, përkatësisht luftërave gjenocidiale (rasti i Bosnjes, Ruandes, Çeqenisë dhe Kosoves), kryesisht mund të udhëzojë në tri  modele, tash për tash më të angazhuara dhe më të sprovuara edhe nga Institutet më eminente ndërkombëtare;

a/ kompromisin,

b/ pajtimi me Procedurën përfundimtare dhe

c/ zgjidhjen integrative

Modeli I Kompromisit,

Në esencë nuk është asgjë tjetër, veqëse do të thoshnim një marrëveshje ne mes dy grupacioneve të përafërta numerikisht etnonacionale mbrenda suazave të një konstruksioni shtetëror, që kanë si imperativ arritjen e një zgjidhje të pajtueshme për dy palët konfliktuoze. Thënë më thjesht, ky koncept zakonisht përdoret në terminologjinë politike dhe ka kuptimin e një pajtimi të ndërsjellët, mirëpo, kuptimi i tij është pakëz më i gjërë, ngase me të shpeshherë nënkuptojmë edhe ato  marrëveshje që kanë konotime  dhe porosi të zbrapjes nga kërkesat e mëhershme maximaliste të njërit nga komunitetet etnike. 

Nuk thuhet së koti, se; kompromisi ngandonjëherë nënkupton edhe aso situata kur palët konfliktuoze nuk ndahën të kënaqura me arritjen e marrëveshjes të cilën e determinojnë shumë faktorë jashtë argumenteve që  shtrohën zakonisht në tavolinën e gjelbërt të politikajve. Ky model, ne rastin e Kosovës, do të thoshnim është I paalikueshëm edhe për shkak të prejudikimit kuantitativ etnonacional. Më I afërtë do të ishte bie fjala në rastin e Maqedonisë, ku grupet e ndryshme etnike për nga numri janë shumë më të përafërta 30 %(zyrtarisht) gjerë 40%-45%(jozyrtarisht) me përkatësi etnike shqiptar, dhe mbi 50%(zyrtarisht) me përkatësi apo prejardhje maqedonase. Ky model, do të thoshnim do të ishte shum i preferueshëm  edhe për rastin e Bosnjes, ku përafërsisht bashkësit etnike të tri grupimeve etnike që ishin në konflikt (serbët, boshbnjakët dhe kroatët) do të mund të pajtoheshin më leht me “natyrën e kompromiseve” ndëretnike.

                Modeli I Pajtimit me procedurë përfundimtare

Kompromisi, siq mund të nënkuptohet edhe vetëvetiu nuk është zgjidhje apo agjendë e vetme dhe alternative që do të mund t’i ofrojë serbët dhe shqiptarët në të ardhmën e afërtë, në tavolinën e pajtimit. Ngandonjëherë përfundimi i negociatave apo zgjidhja përfundimtare e problemeve të kësajë natyre, mund të arrihet edhe përmes marrëveshjeve paraprake mes  komuniteteve që ende mund të cilësohen si të armiqësuara. Kjo pra është ajo faza e cila mund të keqinterpretohet nga të dy bashkësit etnike  për gjëja “tolerimin e skajshëm” të njerës bashkësi ndajë bashkësisë tjetër etnike. Shqiptarët, do të mund të thoshnin se serbëve local  po u ofrohet “gjithëcka, vetëm e vetëm që të futen në agjendën e identitetit të ri (të padefinuar ende , kuptohet!), kurse shqiptarëve përmes Kornizës Kushtetuese u janë reduktuar të drejtat e veprimit dhe vendimarrjes në proceset e gjertanishme.

Ky model apo tip i negocionimit, sipas rekomandimeve të IDERK-ut,  (Institutit për Demokraci dhe Relacione Etnike I Kosovës) nuk do të ishte I preferueshëm  në ndërtimin e raporteve ndërtetnike në periudhën e gjertanishme tee (jo) përvojes me demokracinë ende tee brisht në Kosovë. Arsyet  janë të shumta, kurse ne do të përmendim vetëm disa sish, që sipas mendimit të ekspertëve të IDERK-ut, janë disi më tee theksuara në sytë e opinionit publik Kosovar.

b.1. Në rastin e armiqësive të thella, siq është rasti I Kosovës, ku  komunitete e armiqësuara kanë dalur nga një luftë e natyrës etnike që si pasojë kërkojnë njëra pavarsinë (nga ish Jugosllavia /tash Serbia), kurse tjetra reintegrimin (në ish Jugosllavi (tanim Serbi), është gadi pothuajse e pamundur të kërkohet ekspres pajtim ndëretnik, derisa në të dy anët e komuniteteve ende ka paqartësi rreth definimit të identitetit apo statusit të tyre politik.Edhe Kosova e edhe ish Jugosllavia (tani Serbia) nuk e kanë as të pranuar (ndërkombtarisht )e as të zgjidhur (politikisht) këtë qështje. Rekomandimi I IDERK-ut, për staza të gjata është se ato në këtë faze do të mund të koegzistonin me përjashtime ambivalente, të cilat nuk do të mund ta pengonin synimin e asnjërit grup etnik në Kosovë.

b.2. Ky model, për shkak të mosqartësimit apo për shkak të mosdefinimit të  stastusit Kushtetues të grupimeve të ndryshme etnike, si në Kosovë ashtu edhe në ish Jugosllavi (Serbi), do të mund ta neglizhonte shumë qështjen e pajtimit ndëretnik. Derisa në Serbi, grupet e ndryshme etnike, sidomos aludimi do të mund të vlejë për; hungarezët, shqiptarët, malaziezët, etj. ende  prejudikohen me terminologjinë komuniste si pakica kombëtare, pakica etnike, etj. pra grupime që automatikisht atyre u dhurojnë sipas ligjeve paragjykuese, statusin e një minoritetit etnik (jo edhe qytetar, suq do të duhej të ishte në të vërtetë) që me vete do të duhej të bartë edhe hipotekën e qytetarit të rendit të dytë! Që rrethanat e reja nuk do të duhej t’I duronin dhe pretendonin t’I afirmonin si vlera  të reja të shoqërisë civile. E njejta gjë do të thoshnim, pa dallime të mëdha është prezente edhe në Kosovë, dallimi është vetëm se këtu, statusi I komuniteteve locale, mirrret dhe analizohet me rezerva shum më të mëdha shkaku I benificioneve që mundet eventualisht UNMIK-u, tu ofrojë atyre në estabilishmentin e ardhshëm politik të Kosovës.

Zatën ky llojë I ofertës në formë e sidomos në përmbajtje, serbëve posaqërish u ofrohet në rregulloret e Kornizës Kushtetuese, ku perms mekanizmit të ashtuquajtur :”diskriminim pozitiv”, serbët avansohen në statute privilegjuese që ata as që kanë mundur t’I refuzojnë si të tilla.

Modeli I Zgjidhjes Integrative.

Si zgjidhje integrative e pajtimit ndëretnik shquhet ajo zgjidhje e cila dosido konsiston në qetësimin e shpirtërave të trazuar të dy palëve që gjenden në armiqësi ndëretnike shkaku i ndonjë interesi; politik, ekonomik, apo juridik. Në përvojën e grupeve pajtuese që njihet si palë e tretë, mund të hasim në disa tipe apo lloje të zgjidhjeve për problemet dhe konfliktet ndëretnike.

                Tipi i parë i identifikuar i zgjidhjeve integrative, presupozon rritjen e “karrotës” së premtuar nga pala e tretë negocionuese e prapa të cilës qëndrojnë institucionet e rëndësishme ndërkombëtare( në rastin e Kosovës; KFOR-i, UNMIK-u, OSBE-ja. Këshilli i Sigurimit, sidomos tani kur po ofrohen “bisedimet teknike” Grupi I Kontaktit, etj.) me qëllim që të neutralizohen kërkesat (që ne në Kosovë po i shquajmë si; “vullnet I popullit”, “synimi për të realizuar identitetin shtetëror”, etj.) maximaliste  nga këndëvështrimi I njërës palë, ndërsa natyrore nga këndëvështrimi I palës tjetër.

                Tipi i dytë, ka të bëjë më tepër me prejudikimin e “kompenzimeve” ( më tepër do të thoshnim materiale, morale, etj) në stilin;”ti mua, unë ty”gjerësa tipi i tretë, ka të bëjë me reduktimin apo zvoglimin e humbjeve minimale në planin strategjik, ushtarak, ekonomik, dhe ate njerëzor të grupeve etnonacionale të gjendura në situata konfliktuoze.

Në këtë kontekst, shtrohet pyetja, se si mund të zgjidhën problemet ndëretnike? Apo cilat janë përvojat e të tjerëve në këtë fushë shumë të “ndieshme” për qendrat e vendosjes, për të cilë politikajët apo partit tona politike kanë pakë, për të mos thenë kurrfar informacionesh (përveq atyre të përgjithsuara nga dëshirat dhe aspiratat individualiste të grupimeve politike) nga estabilishmentet e tyre profesionale?

Ne këtu në pamundësi të elaborimit të gjitha dimensioneve të kësajë problematike, në rastin e Kosovës , do të thoshnim, se hapat më kreativ që nevojitën për të zgjedhur edhe konfliktet më të ndërlikuara ndëretnike, zakonisht preferojnë hapa që synojnë kah zgjidhjet integrative që përfundojnë me hepiend.

Shembulli që  e ilustron më së miri këtë teori, do të thoshnim është ai i  Golanit, të cilin e mbajmë në mend të gjith, ku psh. ndërmjetësuesi (amerikanët, si zakonisht vetëm ata mund të bëjnë mrekullira të tilla!) intelegjent hetoi se; njëra pale, bie fjala është më tepër e fascinuar me formën, kurse pala tjetër konfliktuoze me përmbajtjen e problemit!

Ose psh. në luftën e njohur të Jom Kipur (Yom Kippur) thuhet se armata e tretë egjiptiane, ishte e rrrethuar me forcat izraelite. U ashpërsuan mendimet dhe sygjerimet lidhur me  kontrollimin e të vetmës rrugë, përmes të cilës do të mund të furnizoheshin ushtarët egjiptas me ushqim  dhe dukej se asnjëra palë nuk mund të mirrej vesh rreth këtij problemi. Pas një analize të kujdesshme ndërmjetësuesi H. Kisingjer (ish sekretar I Shtetit) kuptoi se ; Izraeli dëshironte të vëjë kontroll të njëmendët mbi këtë rrugë të rëndësishme për ta, gjerësa egjiptasit dëshironin të lënë vetëm përshtypjen në opinionin ndërkombëtar, se izraeli nuk duhet ta vënë këtë kontroll, shkaku i bindjeve morale! Kisingjeri, atyre u propozoi kompromisin; që ushtarët izraelit të stacionohën në të dy anët e rrugës në mënyrë që të fitohej përshtypja se njëmendët ata e kontrollonin rrugën, kurse pikat kontrolluese KB-a, në mënyrë që të  fitohej përshtypja e kontrollit ndërkombëtar. 

Ky shembull do të mund të ilustrohej edhe me rastin e aprovimit (nga ana e UNMIKU-ut dhe politikajve  me ekspert) të Kornizës Kushtetuese tek ne ne Kosovë. Tek shqiptarët fitohet përshtypja se njëmendësisht ata do të mund ta vëjnë nën kontroll strukturën e institucioneve të dalura nga zgjedhjet parlamentare, bile në mos për asgjë tjetër, atëherë për shkak të numrit më të madhë të deputetve  që aktualisht I kanë në Parlamentin e parë Demokratik të Kosovës, kurse tek serbët ajo e “bllokimit”të vendimeve parlamentare në procesin  e vendosjes (shkaku I mekanizmit të automatizimit që paraprakisht i katapultoj 10 deputet serb!)dhe ajo e “integrimit” formal të tyre si komunitet me rendësi në ndërtimin e institucioneve të para demokratike te Kosovës.

                Sipas rekomandimeve tona, tipit të ndodhur të konfliktit në rastin e Kosovës, I cili I ka rrënjët gadi të një periudhe shekullore, nuk do të mund t’i mjaftojnë vetëm modelet dhe tipologjitë e negocionimeve klasike të bie fjala“kompromiseve” dhe të atij të”pajtimit me procedurë përfundimtare”, apo të atij të”zgjidhjes integrative”, të cilët dosido janë të mirëpritur për t’i konsultuar, bile për shkak të shkallës së suksesit të tyre afatgjat në vendet ku ishin provuar problemet e përafërta të natyrës etnike, politike, të drejtave të njeriut,etj.në mënyrë që të absorbohen përvojat pozitive dhe ato negative. Në këtë drejtim e ndjejmë si obligim moral ,që me ekspertët që I disponon të ofrojë jo vetëm  njohurit mbi përvojën e të tjerëve, por edhe opinionin e vetë akademik  lidhur me këtë problematikë.

Ngase fitohet përshtypja se partitë e mëdha politike, sikur kanë krijuar përshtypjen e vetëkanqësisë me prezencën e vetëvehtës në skenën politike, gjë që është e pamjaftueshme kur të kihet parasysh ritmet e ardhshme të zhvillimeve rreth mënyrës, apo ofertës që duhet ta kenë ato para bashkësisë ndërkombëtare , për Integrimin e komuniteteve tjera në strukturën organizative, ndërtuese, etj. të legjitimitetit të ri demokratik në Kosovës.

Oferta për ndonjë Projekt apo para Projekt të ri negociues për secilën Parti politike të Kosovës nuk do të ishte më ndonjë luks i veqant, kur të kihen parasysh kokorisjet e tyre para elektoratit në zgjedhjet e kaluara për posedimin e gjoja “një alamet potenciali shkencor dhe politik” që do të mund të zgjidhte çdo problem me të cilin do ballafaqohet  Kosova në periudhën e transicionit postkomunist! 

Në shoqërit me traditë demokratike, organizatat joqeveritare, jo vetëm që kritikojnë hapat e administruesve lokal e shtetëror, por ato edhe bëjnë përpjekje apo u ofrojnë alternativa të reja në ndërtimin e shoqërisë civile. Në Kosovën e pasluftës, iniciativat e tilla, askujt nuk duhet t’i duken të pamundura për gjërat të cilat duhet bërë në drejtim të ndërtimit të  diskursit të ri stabilizues demokratik. IDERK-u,  në mënyrë të padiskutuar do ta ndjek me idetë, propozimet, sygjerimet dhe analizat e veta, një kurs të tillë të  rindërtimit të raporteve ndëeretnike  në Kosovë.