MODELET E MENTALITETEVE POLITIKE

CILAT ISHIN MODELET E MENTALITETEVE POLITIKE NË VETËDIJEN E SHQIPTARËVE TË KOSOVES GJATË VITEVE ‘90-ta, E KËNDEJ?

Dr. FADIL MALOKU

Përkundër shtet - krijesave postkomuniste që iu nënshtruan një    imperativi të vetëm, pra atij të animimit të opinionit të mbrendshëm dhe të jashtëm për ecurit e proceseve të  reja demokratike, shqiptarët e Kosovës u desht t’i nënshtrohen edhe një Projekt - Synimi tjetër që te përëndimorët me  konfirmimin e Mastrihtit, kishte filluar të zgjonte kërshërinë e shuarjes apo shkrirjes së asajë që te ata identifikohej me shekuj si identitet shtetëror (që ata asnjëherë nuk mundën ta konsumonin në favor të vetëvehtës!) apo kulm I përbashkët identitetesh kombëtare.

            Procedimi i tillë dualist i shqiptarëve të Kosovës, shiquar nga këndëvështrimi kontemplativ e pragmatik, ishte apo do të thoshnim edhe po shënonte një përpjekje specifike të identifikimit të vetë kolektiv me raportet e reja të shoqërive poskomuniste në Evropën Lindore dhe ate Jugore.Meqë, ata, pra si tërësi e vetëdijësuar për vetëvehtën ishin përcaktuar për një rrugëtim të tillë, do të ishte ndoshta interesante vijimisht t'i analizojmë njëherit shkaqet, e më pastaj edhe pasojat eventuale që do të pasonin pas këtij përcaktimi.

            Të fillojmë parasëgjithash me shkaqet. Dihet, shkurtimisht se shqiptarët si komb (tashma edhe) i emancipuar, e i pajisur me të gjitha tiparet e një kombi modern: me elitë pakashum të ngrituar intelektuale, politike, me një strukturë poashtu si të pretenduar shkencore e ekonomike,etj. pra me një vetëdije shumë më të avansuar për vetëvehtën, mbetën pothuajse të vetmit në Evropë, të cilët nuk e kishin rrumbullaksuar procesin e formimit të identitetit të vetë shtetëror!

Ky "vonim", i cili poashtu i ka shkaqet dhe pasojat e veta, që pothuajse janë një kombinim i rrethanave objektive dhe atyre sybjektive, sot nuk mund të shërbejë si ndonjë statisfaksion as moral, e as politik, ndërsa për ate historik as që vlenë të diskutohet më tej, ngaqë është tejet provizor edhe nga vetë fakti i mosvetëdijësimit të sa duhur kombëtar. Shikuar, kështu,dmth. nga këndëvështrimi i asajë që ka qenë dhe që është tanim kombi shqiptar, vetëvetiu formohet bindja dhe interesimi kureshtar për një status të tillë "vonues", në familjen e madhe të kombeve evropiane! Në këtë kontekst, poqese do të bënim ndonjë përpjekje sociologjike në spjegimin e kësajë gjendjeje, do të na nevojitej një kronologji e tërë  e faktorëve spjegues, për këtë trend të vonimit të shqiptarëve të Kosovës. 

Mirëpo, meqë interesimi ynë shkencoro sociologjik, nuk e ka për qëllim këtë diskurs të rrjedhave të gjertanishme "vonuese", por kryesisht kompleksin e rrjedhave që kanë ngjarë pas kësajë periudhe historike, dmth. periudhën pas viteve '9o- ta, kur kualiteti i synimit shqiptar për ta bërë identitetin e vetë ashtu siq e kishin bërë edhe kombet tjera të Evropës, u begatua edhe me një formë dhe përmbajtje të re (të padefinuar askund dhe asnjëherë!) të panjohur gjerë atëherë për etikën e tyre, ate të jodhunës! Që ishte një befasi e madhe, jo vetëm për ata vetë, por edhe për armikun e tyre shekullor, serbin!

            Imponimi i një strategjie të tillë, tashma me një aplikativitet të jashtëzakonshëm masiv, diskursin e demokratizimit ndër shqiptarët e Kosovës, sikur e hudhi në binarët e Prokrustit  ndërkombëtar.

            Me vetë faktin se inicimet e rrënimit të stereotipeve tradicional siq ishin ato: të besës, mikpritjes, trimërisë, pastaj atij të gatishmërisë për t'u flijuar për të mirën e atdheut dhe mirëqenies së kombit dhe konceptit të mosdurimit ndajë të huajit, filluan të marrin kuptimin e një refuzimi masiv (!) dhe ajo që është edhe më interesant, në tërë këtë hepiend histerik, përnjëherë u harrua historia e stereotipeve "identifikuese", përmes të cilave, në një mënyrë ata njiheshin në memorien e popujve të afërt Ballkanik.Të angazhuar tanim, kështu shqiptarët filluan në mënyrë të vetëdijshme dhe me aplikativitet masiv ta këmbejnë dogmën e jodhunës, e cila kuptimin e të menduarit kreativ shqiptar e rrudhi në një kod të vetëm i cili e funksionalizoi pranimin e durimit si mjetë të vetëm të mbijetimit, me stereotipet e mëhershme që i kultivoi gjatë tërë qenësimit të vetë shekullor në këto hapsira!

            Mirëpo, meqë kodi i ri apo sistemi i ri i sjelljeve shqiptare në Kosovë, përveq tendencës së mbijetimit që tashma ishte bërë tërësisht evident, meqë kërcnohej edhe biologjikisht nga lufta shfarosëse e inicuar nga serbët, që siq dihet  shpërtheu në Slloveni, Kroaci, e sidomos në Bosnjë, filloi dalngadal me një takt të sponzoruar kryesisht nga shtresa e intelektualve, të dalë si aspiruese e realizimit të synimit shekullor për identiet shtetëror, ashtu që procesi i demokratizimit të raporteve shoqërore doli në planë të dytë, gjë që ishte edhe e natyrshme kur mirreshin parasysh kundërthëniet e mëdha historike, politike, shkencore,etj. në mes serbëve dhe shqiptarëve në këtë kohë.

            Dalja e proceseve demokratike, në planë të dytë të preokupimit, për shqiptarët e Kosovës pati reperkusione të natyrës së dilemave përcaktuese.             Tani për eliten udhëheqëse të kësajë kohe, ishte diskutabile koncepti i trasimit të hapave të mëtejmë, që reduktoheshin në dilemat:

            a) Se athua,do të ishte më mirë të viktimizohej ideja e demokratizimit të proceseve dhe raporteve( rrugëtim ky, të cilin kombet tjera postkomuniste veq e kishin filluar menjëherë pas shembjes së komunizmit) për hirë të realizimit të synimit shekullor për identitet shtetëror, i cili dorën në zëmër nuk shihej askund në horizontin e rrjedhave dhe ngjarjeve, dhe:

            b) Apo më mirë do të ishte, që të viktimizohej ideja madhore e realizimit të këtij synimi për hirë të idesë së shtetësisë (kushtimisht ta quajmë funksionale!) embrionale që kishte filluar të ngritej nën monitoringun e elites intelektuale (ende jo edhe asajë politike!)të Kosovës, me anën e :zgjedhjeve të lira, referendumit, dhe formave tjera të shprehjes së këtij vullneti?

            Ishte i çuditshëm fakti, se megjithëqë nuk pati ndonjë artikulim të dukshëm, do të thoshnim prononcues përkitazi me këto probleme madhore për kombin, prapseprap dilemën e manifestuar kësisoj ata e materializuan përmes një përcaktimi do të thoshnim, Aristotelian, duke e koncentruar interesimin e tyre ekskluzivisht në synimin kolektiv për pamvarësi edhe nga Serbia e edhe nga Shqipëria, me metodologjinë e njohur përëndimore të demokracisë, të identifikuar herë herë qëllimisht si rezistencë paqësore!

            Në këtë kontekst, shqiptarët duke i respektuar rregullat e trendeve përëndimore dhe sistemin e vlerave të tyre, filluan të gjurmojnë mundësin e katapultimit të brenges së tyre kolektive për identitetin  e parealizuar shtetëror të Kosovës, me strategjinë e evolucionit (lexo: politikës si art i së mundshmës!) demokratik, që ishte për ta tërësisht një terra inkognita!

            Pozicionimi i tillë shqiptar, u dha kurajo atyre që të  shpresojnë në sintagmën e njohur:" se diplomacia dhe politika( si art i së mundshmës) thyejnë shumë tabu, bile edhe ate të mosndryshimit të kufinjëve? Mirëpo, në ndërkohë shtrohej edhe çështja e dyshimit në kaqikun, e përgjithësisht interesimin e terësishëm shqiptar, për ta bërë realitet tërë këtë prejudikim e preokupim kolektiv të tyre,  me një metodologji të tillë të panjohur dhe ta konsumuar sa duhet nga asnjë komb në Evropë!

Dyshimi, siq do të vrehet dhjetë vjetë më vonë, do të përkujtohet si dyshim i bërë më vend. Ngaqë, vetëm rikthimi i tyre në kodin identifikues të rebelimit, dhe stereotipeve tjera tradicionale shqiptare, do të bëjnë që problemi i pazgjidhur i Kosovës të marr kahjet e nje orjentimi të dëshiruar të realizimit të asajë pjese të synimit për identitet e vetëadministrim shtetëror.

            Në kontekst të kësajë periudhe, do të ishte mirë, që vijimisht, pakashum të analizohen sociologjikisht rrethanat e sjelljeve kolektive të shqiptarëve, kuptohet duke u udhëhequr nga përshtypja se i tërë Projekti i realizimit të identititetit të tyre shtetëror,  kishte kaluar pamëdyshje nëpër disa forma dhee modele të caktuara pozicionuese. Modele këto, që do të thoshnim, në një mënyrë pasqyrojnë edhe nivelin e emancipimit të gjithëmbarshëm politik të klasës dhe shoqërisë shqiptare  në Kosovë.

            Përmes kategorizimit të këtillë të këtyre formave identifikuese, në sjelljet e shoqërisë dhe qytetarit shqiptar, do të përpiqem të dëshmojë për nevojën dhe domosdoshmërinë e një rindërtimi të arsyeshëm, që për imperativ ka ekskluzivitetin e zvogëlimit të shpërpjestimit drastik, në mes" synimit" të prononcuar histerikisht pa ndonjë koncept paraprak, dhe "mundësisë" së pashfrytëzuar sa duhet për ta bërë realitet, idenë e rrumbullaksimit të veqantisë shtetërore të Kosovës.

            Të gjendur, në mes të pamundësisë së shfrytëzimit të tëra mjeteve dhe arsenalit të poseduar, ende vetëm në nivel një entuziazmi shpeshëherë edhe improvizues (!) dhe papjekurisë së kushteve dhe rrethanave që do shkonin në favor të tezës "makiaveliste",se: duhet përdorur të gjitha mjetet (duke mos e përjashtuar as luftën e armatosur,, në mënyrë që të bëhet realitet qëllimi shekullor për shtetin e tyre (!), Kosovarët, pas dhjetë "vjetëve të humbura", siq do thoshte z.Kraja, do të fillojnë t'i kthehën vetëvehtësdhe ta rishqyrtojnë rrugëtimin e tyre maratonik. 

Në të vërtetë do të ishte mirë të hulumtojmë sociologjikisht ato  pozicionime, përkatësisht modele të shoqërisë shqiptare në Kosovë, pas periudhës si të themi postkonfliktuoze, të cilat ate e përcjellin edhe më tej në ranglistën e përpjekjeve për ta ndërtuar një shoqëri të tipit përëndimorë?

Në realitet,përmes një retrospeksioni sociologjik, do të mund të cilësonim disa modele apo pozicionime të shoqërisë shqiptare, të kësajë periudhe emancipuese:MODELIN EUFORIK,DYSHUES , ILUZIONIST dhe ate FRUSTRUES:

A) MODELI I POZICIONIMIT EUFORIST

                Euforia, si koncept dhe si fenomen sociologjik, askund dhe asnjëherë gjerë më taninë historinë e qenësimit të kreaturave shtetërore e kombëtare, nuk ishte dëshmuar si argument i sprovuar empirik i natyrës së forcës, e aq më pak si forcë e argumentit që hynë në funksion të realizimit të interesave të ndryshme ekonomiko - politike, apo kërkesave për të legjitimuar projeksionin e formave të identitetit shtetëror, gjuhësor e politik të kombeve të ndryshme në Evropë.

            Modeli i vetëdijes dhe sjelljeve euforiste, është e njohur se nuk mund të zëvendësojë sistemin e organizimit në formë dhe përmbajtje të sistemit, i cili ndër shqiptarët andej e këndej kufirit pothuajse pjesën më të madhe të qenësimit të tyre historik ka munguar.

Në esencë , euforia shqiptare e viteve ('90 -ta)  postdemokratike, e manifestuar si histeri dhe delirium kolektiv i llojit të vetë, më së miri e shpreh pozicionimin e pamundësisë së automatizimit të veprimeve dhe ndërmarrjeve të ndryshme të shqiptarëve, pastajë varfërinë në seleksionimin e vlerave përëndimore dhe në fund edhe maksimalizimin e forcës së njëmendët që e dispononin ata në këtë kohë. Të cilët në memorien e popujve tjerë Ballkanik e Europianë, njëheshin më tepër me etikën dhe diskursin e stoicizmit të tyre specifik, se sa me cilindo tipar tjetër identifikues.

            Pozicionimi euforist i viteve  '90 - ta, për dallim nga periudhat e mëparshme historike, del deridiku edhe si befasues dhe jasht kontekstit të sjelljeve standarde kolektive që i bënin ata në përditshmërinë e zakonshme historike, që në rrafshin etik sjell një risi joautentike?! Dhe një hutim të përgjithshëm në përcaktim të metodologjisë së kundërvënies konformë situatës (kur u mor me tanke autonomia) mjaftë të tensionuar që po mbretëronte në këtë kohë në Kosovë. Kohë kjo që dispononte me të gjitha paradispozitat e një tragjedie kombëtare me përmasa të papërballueshme!

            Pozicionimi i tillë euforist i shqiptarëve, spjegimin e vetë e mbështiste pikërisht në akumulimin e energjisë frustruese që ishte shtuar gjatë tërë dhjetëvjetshit të mëparshëm, si edhe në faktin hendikepues të mosrealizimit të identitetit shtetëror të Kosovës, i cili dosido kërkonte identifikim me situatën e krijuar.  Ky identifikim për bindjen time sociologjike, ushtrohej nga dy aspekte apo këndëvështrime:

            a) Njëri, që kishte të bënte me kulmimin e sjelljeve kah një tensionim permanent i situatës, e cila shumë lehtë do të mund të eskalonte në një kryengritje të përgjithshme popullore (meqë ky tip "identifikimi" i kishte përfshirë pothuajse të gjitha shtresat e shoqërisë së atëhershme shqiptare në Kosovë, ku koncepti i patriotizmit ishte shëndrruar në një gatishmëri fanatike të vetëflijimit për të mirën dhe çlirimin e atdheut.dhe,

            b) Identifikimi tjetër euforist, i cili pretendonte  ta pacifizonte situatën e krijuar eksplozive me masa paqësore, që do të rezultojë më vonë në forma dhe përmbajtje të një lëvizjeje të jodhunës. Kjo lëvizje, duke qenë e udhëhequr (vetëdijësisht!)nga shtresa e intelektualve të Kosovës, në një mënyrë mendohej se do ta evitonte "katastrofën" dhe " tragjedinë" e prejudikuar nga mjetet e informimit dhe aktivitetet e ndryshme kundër dhunës që po mbaheshin për këtë qëllim, në këtë kohë, mirëpo, në anën tjetër ajo  me po këtë vetëdije supozonte t’i zvogëlonte gjasat e reperkusioneve aneksioniste të Serbisë, ndërsa në anën tjetër t’i shtonte gjasat e shpalljes së gjendjes okupuese në mënyrë që të arsyetohej krijimi i  sistemit paralel të mbijetimit që vetëvetiu kishte marrë përmasat e një kundërvënie sistematike ndajë sistemit të pushtuesit serb.

            Forma e dytë e identifikimit, decidivisht dhe në përmbajtje, tashmë nga vokabulari politik i sajë i përjashtoi përfundimisht sjelljet e pakontrolluara iracionale që e pamundësonin krijimin e një sistemi dhe të një kodi të ri në vetëdijen dhe etnopsikologjinë  e shoqërisë shqiptare në Kosovë. Kod që akomodimin dhe , durimin, pritjen pra shkurt filozofinë e jodhunës, që ende nuk kishte kurrfar profilizimi dhe aplikimi praktik, e amalgojë me stereotipet standarde të etikës shekullore shqiptare, që ishte një vlerë praktike dhe me aplikativitet të pakontestueshëm në mbarë Kosovën.   Në kontekst të kësajë që thamë nuk do të ishte e tepërt të theksojmë, se fenomeni kompleksiv i modelit euforik shqiptar pa mëdyshje ka qenë edhe si pasojë e infektimeve dhe imitimeve të krijuara nga ish popujt Jugosllavë, ku ai tashma ishte profilizuar me përmasa negative të sindromit për konflikte ndëretnike që do të shkaktojë gjithësejt katër luftëra (mes: sllovenve dhe serbve; kroatve dhe serbve; boshnjakve dhe serbve; shqiptarëve dhe serbve!).

            B) MODELI I POZICIONIMIT DYSHUES

            Meqë, sistemi i sjelljeve euforiste i shqiptarëve të Kosovës, e kishte përfunduar në një mënyrë "emisionin" e vetë  ende pa ndonjë strategji të përpunuar në formë të Projekti afatgjatë rreth rrumbullaksimit të homogjenizimit shqiptar, ndaje kërcnimit shfarosës serbomalazias, prapsepra ai kishte arrijtur pikën kulminate të identifikimit racionalizues, ishte e kuptueshme që shqiptarët duke e hulumtuar vetëvehtën po futeshin në rrjedhat e një sjelljeje tjetërfare që ishte në kundërshtim të plotë me etikën e tyre shekullore!

            Do e thënë që trajta e identifikimit të këtillë iracional, i cili kohëve të fundit filloi të ushtrohej edhe përmes fjalamanisë së zjarrët dhe pompoze nga ana e disa "aktivistëve", përndryshe pjesëmarrës aktiv në të gjitha tubimet e kësajë kohe (sidomos ato të pajtimeve të gjaqeve!), të cilët me "grusht" në kokë "premtonin", se: "çështja e lirisë, tashma është bërë vetëm çështje jave, apo muaj"(!), animuan pjesën më të madhe të shtresave të popullsisë së Kosovës, sidomos atë pjesë e cila nuk dispononte me informacione të plota përkitazi me "interesimet" e qendrave të fuqisë politike në botë.

            Ky paralajmërim jodisfatues, për çdo ditë në formë infuzioni, tashma edhe nga një pjesë e estabilishmentit të improvizuar politik shqiptar, filloi ti jipet masës e cila kishte ta anojë kah deliriumi i vetëknaqësisë (!), se gjëja më në fund:"liria, na erdhi te pragu", dhe se "edhe ne po e fitojmë shtetin tonë, sikurse të gjitha kombet e Evropës"! "Shtet" ky, që herë cilësohej si : "shtet i pavarur", herë si " protektorat ndërkombëtar", e herë si "shtet neutral" (aludimi ndajë Shqipërisë dhe Serbisë)?!

Kulmimi i kësajë gjendjeje, do të thoshnim me konotime të histerizmit, dalngadal pas mbajtjes së Konferencës së Dejtonit në SHBA, filloi të zbehet në mënyrë rapide në mënyrë që mëpastaj të shëndrrohet edhe në dyshim kolektiv! 

Ngase, tashma të gjithë e kishin kuptuar, se "çështja jonë" dhe " problemi ynë", nuk kishte depërtuar në agjendat e preokupimeve ndërkombëtare ashtu siq kishim shpresuar dhe ashtu siq ishim mësuar të gjithë ne! Natyrisht, "problemi" dhe "çështja" e Kosovës, jo vetëm që nuk  dëpërtuan (në këtë kohë) në këto agjenda, por as që u bisedua për te si "problem" dhe si "çështje", e cila e prish apo e deekuilibron stabilitetin e kësajë pjese të botës të quajtur Ballkan.

            Ky lloj "zhgënjimi " kolektiv i Kosovarve, në një mënyrë, siq do të shohim më vonë do të bëhet mjaft funksionalizues dhe mjaft mobilizues, sidomos në aspektin e fillimit të kristalizimit dhe të vetëdijësimit të gjërave rreth këtijë rrugëtimi maratonik, i cili kishte prekur në lloj mënyrash pothuajse pjesën më të madhe të popullsisë së Kosovës. Thënë më ndryshe, filloi të brejë virusi i dyshimit i cili të shumten e rasteve eksplorohej në formë, të dyshimit  cognitian njëherë e mëpastaj edhe të mohimit të skolastikës të rezistencë paqësore që në vetëdijen ë Kosovare u ngulit në mënyrë meteorite, shkaku siq thuhej në fillim nga demiurgët e sajë, të ruajtjes së substancës kombëtare dhe interesave shtetërorë që kinse i posedonte Kosova atëbotë! 

Modeli i sjelljes në formë të dyshimit, në këtë kohë ende nuk  manifestohej e shprehej si pasojë e ndonjë forme tjetër të rimobilizimit e cili synimin shqiptar do ta katapultonte drejtëpërdrejti në binarët e realizimit definitiv, por, si pasojë e : tendencave gjithënjë e më simptomatike të mospërmbushjes së "premtimeve" për realizimin e synimit për: "pamvarësi", dhe "identitet shtetëror"!?

            Fillimi i pozicionimit të këtijë modeli, i cili edhe ashtu anipse nuk imponohej si koncept dhe bindje dominante politike, por më tepër u rezervohej margjinave të jetës politike në Kosovë, e kishte porosinë e një kërcnimi sidomos për pushtetin moral (paralel) se: ecuria e përbushjes së synimit kolektiv shqiptar nuk ishte duke ecur itinerarit të zhvillimeve dhe përcaktimeve të theksuara në fillim të aplikimit masiv nga ana e vetë këtyre subjektëve politikë në Kosovë, të cilët tashma ishin shumzuar si këpurdhat!

            Është interesant për t'u theksuar, se pozicionimi i kësajë kategorie në jetën publike të Kosovës, prejudikohej e besa herë herë edhe manifestohej në formë dy tipesh angazhimesh: 

a)      Si negacion i përcaktimit kolektiv të shoqërisë shqiptare në Kosovë 

për filozofinë e jodhunës, që ende ndjekjej përveq qarqeve tashme thënë legale të identifikuara edhe si parti politike (LDK-ja, me satelitët e vetë xhuxhman më së shumti e monopolizojë këtë të drejtë!) dhe ç’ë është më interesant edhe nga grupacionet tjera ilegale që vetën e rezervonin si patriot e nacionalist të përbetuar! Kuptimi i kësisojt i këtij lloj pozicionimi, sipas pikëpamjes së këtyre grupimeve ende në fazën e  përcaktimit politik, kishte për qëllim: disciplinimin dhe pregaditjen e opinionit të gjerë Kosovar që t'i rikthehet (përmes një rimobilizimi faktorit të mbrendshëm, i cili ishte lënë pothuajse totalisht mënjanë rrjedhave) kodit të vetë identifikues, ose thenë më qartë kthimit të institucionit të rebelimit! Sepse sipas diagnostifikimit të këtyre qarqeve, koncepti i rezistencës paqësore me përpjekjet e veta për ta quar përpara synimin e proklamuar tashma edhe përmes institucionit të Referendumit dhe Zgjedhjeve të lira, nuk kishte arritur ta katapultonte ende  idenë e çlirimit dhe të demokracisë nga zgjedha serbe. Përveq agjitimit ilegal (formimit të grupeve ilegale), ky model dalngadal filloi edhe në mënyrë legale (përmes "institucioneve të sistemit paralel/moral/", përmes organizimit dhe grupimit politik, të kritikoi ashpër moralin e fatëpajtimit me status quon, i cili sipas këtyre prejudikimeve dhe bindjeve, i konvenonte edhe sistemit "institucional" serb e edhe atij "paralel" shqiptar! Në këtë mënyrë, pozicionimi i dyshimit nisi të vetëzbulohet vetëvetiu nga simptomet e: apatisë, neglizhencës, mosaktivitetit, ripërsëritjes së gjërave dhe veprimeve të cilat nuk qonin askund. Thënë më drejtë, koncepti i rezistencës paqësore filloi të keqëkuptohet, si diçka që i mjaftonte vetëknaqësia e fatëpajtimit dhe pritjes! Në këtë drejtim nuk ishin të rastit, tashma edhe akuzat që i bëheshin parreshtur këtij diskursi dhe strategjie nga grupacionet dhe qarqet e ndryshme intelektuale, duke e quajtur atë si " filozofi të ndejës" (R. Qosja), "strategji e vetëmashtrimit" (B. Kosumi), "skolastikë e rezignimit" (F. Maloku), etj. që nuk po jepte akund rezultatet e pritura nga populli! Në këtë drejtim, filluan të organizohën tribuna dhe tryeza të natyrës së matjes së pulsit për mënyrën e mëtejme të imponimit,ndaj sistemit diskriminues serb dhe  faktorit ndërkombëtar. Pra rifilloi rishqyrtimi në formë dyshimi i të gjitha të "arriturave" të gjertanishme të strategjisë dhe skolastikës së rezistencës paqësore.

b/   Tipi tjetër i angazhimit të pozicionimit dyshues, prejudikohej në formë dhe përmbajtje të begatimit dhe vetënjohjes, së mundësive, potencialit dhe mënyrës së imponimit të strategjisë së jodhunës në kushtet dhe rrethanat egzistuese në ish Jugosllavi. Kur të gjitha analizat flisnin për pamundësinë e evitimit të një lufte katastrofike në Kosovë, ngaqë këtu kishte filluar edhe zhbërja e kësajë krijese artificiale e cila për pothuajse të gjithë popujt e ndarë më vonë (përmes luftës, e jo përmes jodhunës!) do të trajtohet si burg kolektiv i tyre.

Në esencë, koncepti i dytë i angazhimit që kishte për obligim dhe detyrë imediate, pasurimin përkatësisht si tham begatimin e kësajë forme të rezistimit, nuk po drejtohet në këtë qëllim! Shtrohet pyetja e thjesht, përse? Arsyet, mund të thuhet se ishin të shumta, mirëpo, njp ndër kryesoret padyshim ishte edhe  ajo se; formula e jodhunës, në diskursin dominues politik që përfaqësohej e udhëhiqej na vetë LDK-ja, veprimtarinë e vetë e orjentonte dhe reduktonte kryesisht në ngjarje tërësisht (do të thoshnim pa rezervë) periferike, dmth. të dorës së dytë apo edhe të asajë të tretë. 

Veprimtaria e këtij diskursi dominiues, në këtë kohë në Kosovë, kyesisht reduktohej në mbledhjen e fakteve (që natyrisht ishin të rëndësishme në kuptimin e evidentimit të rasteve të shkeljes së të drejtave individuale të njeriu!) diskriminuese, mbajtjen e konsultimeve të rregullta me anëtarësinë (punë kjo që u shfrytëzua maksimalisht, sa që një ditë u bënë edhe monotone!), dërgimin e ngandonjëhershëm të ankesave drejtuar institucioneve ndërkombëtare, pastajë në vizitat e kohëpaskohshme të liderve të sajë nëpër metropolet e ndryshme btërore për qëllime të konsumit të mbrendshëm, etj. Thënë më qartë, vizioni i joviolencës ashtu siq e kishin konsumuar bie fjala filozofia dhe strategjia e Gandizmit, Luterizmit, etj. nuk ishte askund në horizont! Kjo gjendje letargjike dhe e apatisë kolektive për popullin e Kosovës do të zgjatë pothuajse një dekadë të tërë.

            Dobësia e ambientimit të formës dhe angazhimit të parë të modelit dyshues, që anipse, decidivisht konsistonte në disciplinim dhe begatim të përmbajtes së strategjisë joviolente, me anën e aktiviteteve të ndryshme demonstruese, të cilat sipas tyre nuk do ta lënin të qetë pushtuesin, por gjithënjë do ta angazhonin në kundërvënien e këtyre formave të reja rezistuese që atij do të ia merrnin përherë gjymin, qëndron në pamundësinë e gjetjes së hapsirës, metodologjisë dhe mënyrës së animimit të opinionit shqiptar (sidomos atyre shtresave që përfitonin moralisht dhe materialisht nga një katandisje e këtillë fatëpajtuese!) në Kosovë.

            Ose thënë metaforikisht, në këtë vakum të dyshimit, do thoshnim pozitiv, por me një të metë të rëndësishme: ate të pamundësisë së imponimit decidiv në skenën e pluralizmit improvizues shqiptar në Kosovë, të shëndrruar tashma edhe në gadi pasion kolektiv në Kosovë, pozicioni i DEMAÇIZMIT  (si sinonim i një sakrifice dhe institucioni moral shqiptar), dalngadal fillojë të zëvëndësohet me atë të VLLASIZMIT ( si sinonim i një politike të gabuar në terenin kombëtar), në vend që të ndodhë e kundërta!

            Forma e dytë e prejudikuar e dyshimit, shprehur me gjuhën dhe terminologjinë sociologjike, vuante gjithashtu nga "virusi" i pamundësisë së imponimit të atyre dëshirave, planeve dhe projekteve e sistemeve të cilat do ta avansonin kuptimin dhe statusin politik të shqiptarëve të Kosovës, jo në aulat e elektoratit të vetë, por nëpër aulat e faktorëve të jashtëm ndërkombëtar që vendosnin fatet e kombeve dhe shteteve. Diskursi i këtillë, që ishte ende dominues në shoqërinë shqiptare të Kosovës, politikën e realizimit të synimit kolektiv shqiptar e kishte drejtuar tërësisht në drejtim të faktorit të jashtë, ashtu që faktori i mbrendshëm ishte lënë në një mënyrë tërësisht mënjanë!

            Do theksuar, se ndër shkaqet e pozicionimit të modelit dyshues në diskursin politik të shqiptarëve të Kosovës, gjatë periudhës së joviolencës do numruar dy sosh:

1) I pari, që do të thoshnim pakashum do të mund të ndërlidhej atëbotë  me etikën e traditës dhe stereotipit shqiptar, sipas të cilit semantika e koncepteve të : durimit, mosnënshtrimit dhe nëpërkëmbjes së dinjitetit kombëtar e njerëzor, ishin pothuajse tërësisht koncepte të panjohura për të që dëshmon se në historinë e qenësimit tonë, asnjëherë në asnjë etap të emancipimit të tyre, nuk ka ndodhur që të ushtrohet e kultivohet farë identifikimi me ndonjë doktrinë të huaj filozofike apo religjioze të huaj.

            Për këtë shkak, procesi i identifikimit dhe kontaktit të parë i Kosovarëve, me etikën e doktrinën e jodhunës, jo ashtu siq e kultivua në fillim të aplikimit të sajë, (në formë dhe përmbajtje të fatëpajtimit!), por ashtu siq u dizajnua dhe demonstrua më vonë nga studentët e UPSP-ës dhe shtresat tjera të popullsisë së Kosovës në fund të mileniumit të dytë, na e merr mendja, nuk e kishte edhe aq kuptimin e mundësisë së realizimit të synimit final për identitet shtetëror të Kosovës, sa kuptimin e konzervimit të substancës demografike dhe parapregaditjen e sajë për aktin final.

            Edhe nga shkaku i thjesht se, historia shqiptare, ashtu siq e dijmë të gjithë, ishte një histori e dhembshme e mbijetimit të dyndjeve të shumta që kishin ndodhur parreshtur mbi ta.

            2) Derisa, natyra e shkakut të dytë, do të thoshnim edhe shkakut kryesor të futjes së virusit të dyshimit, në vetëdijen e re shqiptare në Kosovë në këto vite, pra pas aneksimit të edhe asajë pak autonomie që e gëzonin ata, në procesin e realizimit të synimit për identitet të avansuar shtetëror, ndërlidhet dhe spjegohet me përmbajtjen e jo rastësishme dhe të pa pabazuar të mbështetjes  së lëvizjes sonë pacifiste në faktorin e jashtëm ndërkombëtar, apo qendrat e fuqisë së vendosjes dhe afirmimit të identiteteve të reja demokratike në këtë pjesë të botës.

            Mbështetje, kjo e cila në fillim të viteve '90-ta, e kishte deridiku arsyetimin e tolerueshëm, ngaqë pas zhbërjes së ish krijesës Jugosllave, kur pra kanosej rreziku permanent i ndoshta shfarosjes së qenies kombëtare jo vetëm shqiptare por edhe e popujve tjerë të Evropës Lindore, ndihej nevoja e një mbrojtjeje të përgjithshme. Kapital ky, tek i cili e kishin mbjellë farën e realizimit të pamvarsisë, Kroatët, Sllovenët, Lituanezët, Letonët, Maqedonët, shqiptarët etj,. Andajë, do të ishte absurde amorale dhe e pajustifikueshme që shqiptarët të privoheshin nga kjo ndihmë e cila farkonte fate të tëra kombesh. Mirëpo, ndajë shqiptarëve ky faktor, në një mënyrë u tregua cinik, sidomos me rastin e nënshkrimit të marrëveshjes së Dejtonit, ku çështja e Kosovës qe lënë, pa arsye mënjanash! Shqiptarët, nga ky leksion do të nxjerrin një përvojë dhe mësim të mirë, se filozofia pragmatike e përëndimit nuk udhëheqej edhe gjithaq nga kodet dhe normat e kritereve të së drejtës : etnike, historike, morale dhe asajë "univerzale" që për çdo ditë  plasoheshin nga mediumet e tyre, por parasëgjithash kodet dhe normat e interesit!

           C) MODELI I POZICIONIMIT ILUZIONIST

            Në politikën bashkëkohore, është një rregull e pathënë që konsiston në faktin e pamohueshëm, se lëvizja apo formacioni politik i cili nuk arrinë të realizojë synimin e proklamuar (në rastin tonë: "synimin e identetitetit shtetëror të Kosovës") në start të promovimit të vetë publik (ashtu siq bëri lëvizja e jonë politike, më saktësisht: blloku i moderuar i LDK-së), atëherë në mënyrë automatike krijon "virusin" e iluzionit.

            Në rrethanat tona Kosovare, diskursin e pozicionimit iluzionist në vetëdijen politike, duhet nënkuptuar si përmbajtje tjetërsuese që kahjen dhe aspiratën kolektive të shoqërisë shqiptare përplitet ta përceptojë si rrugëtim të gabuar, pa shtegdalje dhe joshpresëdhënëse.

            Meqenëse, siq konstatuam në pozicionimet e mëlarta koncepti dhe bindja e diskursit politik të “viteve të humbura” (M.Kraja)të Kosovës, vetëdijësisht hamendej rreth mundësive të motos së realizimit të identitetit shtetëror për Kosovën, pra fillojë në një mënyrë të kuptojë se me këtë metodologji, kundër një pushtuesi, që kishte kulturë dhe mentalitet arkaik, është e pamundur të arrihën aspiratat e rëndësishme të popullit të Kosovës.

            Në realitet, të prirurit për të krijuar sitemin e të rezonuarit iluzionist, që shpeshherë identifikohet me ate të vetëmashtrimit (natyrisht, nëse kihen parasysh rrethanat evidente të një realitetit të krijuar përmes ligjit të dhunës!) , apo dorëzimit të fatit (!), që për natyrën e shoqërisë shqiptare Kosovare, do të thoshte : të pranohej prore robëria si model dhe sjellje e mbijetimit fizik? Në fakt, ky model i sjelljes fatëpajtuese, një kohë të gjatë pat filluar të përcjellë "zhvillimin" e shoqërisë Kosovare, sepse procesi i akomodimit në sistemin represiv serb , për një shtresë që "komunikonte" me këtë sistem pa paragjykime paraprake të zënjes së frymarrjes kolektive shqiptare, ishte edhe shumë profitabil nga aspekti ekonomik. Që lirisht mund të shquhet si një lloj akulturimi ekonomik me sistemin e vlerave të pushtuesit. 

            Pozicionimi iluzionist i vetëdijes shqiptare si akt i largimit nga përditshmëria e stërpërsëritur dhe e vrazhd robëruese, konsistonte në krijimin e parakushteve dhe vështërsive evidente për shtresën e cila ishte në pritje dhe si thotë populli: "me vesh në krah", për ngjarjet të cilat supozonin ata se u ofron realizimin e shtetësisë së Kosovës. Andajë, ani pse ky pozicionim në fillim, e kishte funksionin e mobilizimit dhe homogjenitetit të masave të gjëra popullore dhe mbajtjen e sajë në deliriumin e një  vetëknaqësie tejet provizore për kohën kur ushtrohej, në stilin se: "Liria është shumë afër" (!), " ne jemi sferë e ndikimit përëndimor", etj. Pra, ishte një mekanizëm mjaft i efektshëm në kultivimmin e vetëdijes homogjene për vetëvehtën e shkapërderdhur që tash pas gadi një dekade pritjeje e stoicizmi të paparë, nuk i kishte më tiparet e një funksioni të njejtë.

            Nga vetë shkaku, se ky model i pozicionimit të vetëdijes politike Kosovare, nuk provokonte më zgjimin dhe masovizimin e ndërgjegjës së Kosovarit të rëndomët, por përkundrazi, e atrofizonte ate, sidomos duke e akomoduar me rrethanat e reja ambijentuese (lexo: robëruese!) që dalngadal po shtoheshin sipas një progresioni gjeometrik.

            Do thënë poashtu, se ky lloj pozicionimi iluzionist, kuptimin e pasojave të mundshme për tërësinë e aspiratës së shqiptarëve në Kosovë, jo rastësisht e nënkuptonte si një mundësi shumë reale për topitjen e ndjenjës kolektive për të zbërthyer gjerë në fund preokupimet e synimit për shtetësi. Derisa, shkaqet e shfaqjes së së një tendence të tillë, ishin një rrjedhojë tipike e po atyre shkaqeve që i përmendëm në modelet e mëparshme.

            D) MODELI I POZICIONIMIT FRUSTRUES

            Kriza e identitetit të lëvizjes shqiptare, prapa së cilës si simptome identifikuese cilësoheshin pozicionimet e vetëdijes: euforiste, të dyshimit,atilj iluzionist dhe atij frustrues, do të mund thoshnim qëndron pikërisht në paqartësinë e të kuptuarit dhe domethënjes së tërë asajë metodologjie e strategjie që ne jetën e përditshme e shquhej si "politikë paqësore", "rezistencë paqësore", "metodë joviolente", "metodë e mospranimit", "metodë e refuzimit", etj. Krizë kjo, që do manifestohet në formë dhe përmbajtje triade: ate kombëtar, politik, dhe ate të begatimit të sfondit të rezistimit paqësor.

            Keqëkuptimi apo më mirë me thënë keqinterpretimi i kësajë strategjie kolektive "vepruese", ishte i vetëkuptueshëm edhe me vetë faktin se natyra e krijimit (në esencë e improvizimit!) të një sistemi të këtillë paralel, mundohej të barte me vete intencën e rindërtimit të raporteve të reja ndërnjerzore në Kosovë, të cilat tashma kishin filluar të stërkeqeshin.

            Modeli apo stadi i ri i krijuar i sjelljeve kolektive shqiptare i infektuar tashma pothuajse tërësisht me virusin e pamundësisë së realizimit të synimit të proklamuar (ku kishin kaluar gadi 7/8 vite të kotësisë ) për identitet shtetëror të Kosovës, prezencën e vetë mbijetuese mundohej ta prejudikonte në dy drejtime:

            a) Në drejtimin i cili kishte të bënte me paradispozitat, përkatësisht klimën dhe ndjenjën e krijuar të apatisë, indeferëncës, fatëpajtimit dhe pamundësisë së reagimit në formë dhe përmbajtje të dëshiruar.

            b) Dhe drejtimi tjetër, që ka të bëjë me shtresimin gradual të bindjeve politike, pastajë obligimeve dhe detyrave, të cilat në një mënyrë definitivisht do të mundnin të dezorjentonin mundësit e realizimit të synimit për identitet shtetëror të shqiptarëve  të Kosovës.

             Eshtë interesant, se me kalimin e kohës ky model gjithënjë e më shumë fillon të inkorporohet në sistemin e të menduarit të perditshëm në Kosovë. Ashtu që ndrydhja e bindjeve dhe synimit të qytetarit të rëndomët të Kosovës, fillon të marr kuptimin e një lloj rezignimi, ngase realizimi i asajë që ishte prioklamuar unanimisht ende nuk shihej ende në horizontin as politik, as juridik, e as ekonomik. Do thënë se gjendja e tillë frustrative, e shquar edhe si gjendje psikopatike përmbajtjen e vetë të mosplotësimit dhe mosrealizimit kolektiv të shqiptarëve të Kosovës, e prejudikon kryesisht përmes ekskluziviteteve të konsumuara politike që për momentet dhe rrethanat e krijuara pa vullnetin e shqiptarëve ishin të tejdukshme dhe pa ndonjë rëndësi të justifikueshme më.Modeli i pozicionimit frustrativ, në rastin e Kosovës, ishte i përcjelluar me sjellje të thyerjeve shpirtëre dhe atyre depresive, sidomos në individët dhe grupimet që nuk e posedonin "durimin" e apostrofuar të diskursit dominues politik. Në këtë kontekst, nuk janë të rastësishme fluktimet e hetueshme të këtyre forcave jashtë Kosovës, që si do të hetohet me vonë do të bëhen qendër e diskursit të ri rebelues në Kosovë.