Edhe Europa nuk ka bërë ndonjë   përjashtim të theksuar, bile  ajo  jo vetëm që nuk ka qenë e privuar nga natyra e konflikteve ndëretnike,  por në  një masë të konsiderueshme ende  sot e kësajë dite nuk ka arrijtur të zgjidhë:  as çështjen  Baske, as ate Korsikane, etj. gjerësa ate Irlandeze  dhe ate të Kosovës i  ka mbyllur me  kompromise të përkohshme dhe  pa objektiva të zgjedhura përfundimtare.

Në  Ballkan, apo më detajisht në ish Jugosllavi  që mund të konsistohet lirisht edhe si djep i  konflikteve ndëretnike, tri kombe shtetëformuese e mohuan arbitrarisht njëri tjetrin (serbët, kroatët, dhe boshnjakët) përmes një lufte të përgjakshme dhe me plotë viktima në njerzë e shkatrrime materiale,  gjerësa konflikti në mes Flamanëve dhe Frankofonve në Belgjikë, si edhe ai në mes Çekëve dhe Sllovakëve në ish Çekosllovaki,  që është rregulluar me mjete paqësore, krahasuar me konfliktin  e fundit  të përgjakur ndëretnik në Kosovë, që rezultojë pas intervenimit të NATO-s,  në formë të  një administrimi (legjitimiteti të padefinuar ende demokratik) në trajtë të Protektoratit, janë shembuj të mirëfillët për ekstremitetet e opcionit të konfliktit ndëretnik dhe atij të marrëveshjes së  tipit “xhentlmen” mes komuniteteve në Europë.

Që  është  më  interesanti, në  tërë  këtë  kompleks të  proceseve integrative dhe dezintegrative, hulumtimet sociologjike, mbi relacionet ndëretnike,  ndërkulturore,  pra mbi ekstremitetet  e sjelljeve kolektive të komuniteteve, kanë filluar  tek  kah fundi i shek. XIX, në SHBA, popullsia e së cilës, siq dihet përbëhet nga kryesisht nga emigrantët e të gjitha anët e botës, ndërsa popullsia autoktone asnjëherë nuk ka pushuar të gjurmojë identitetin  dhe të drejtat që i ka pasur përpara.

Marrëdhëniet ndëretnike, si fenomene sociologjike me përjashtim të Zvicrës ku raportet ndëretnike janë në esencë raporte të dominimit të shumicës dominuese  ( të cilat gjithëherë nuk  bazohen në kriteret demografike) në njërën anë dhe një apo më shumë pakicave tjera  etnike  në anën tjetër (që janë të detyruara të durojnë këtë dominim),  janë raporte që më së paku kanë shënuar lëvizje kah ekstremizmi dhe debalancimi i kuotave ndëretnike në historikun e këtij mijvjeqari. Këtë e dëshon më së miri stabiliteti i sajë  shekullor si shtet, ku ngandonjëherë, aksionet e bazuara në jodhunë, ia mundësojnë pakicave  që jetojnë atje , të realizojë aspiratat e tyre identifikuese, të cilat zakonisht  reduktohën në identitetin gjuhësor dhe ate kulturor, ashtu siq ka ndodhur bie fjala me Akagjanët frankofonë , që jetojnë në provincën Kanadeze të quajtur Brunshviku i ri.

Mirëpo, ka raste tjera kur  shumica dominuese etnike, i hudhë të gjitha kërkesat identifikuese të identitetit të pakicës (që zakonisht  janë të natyrës; kulturore, gjuhësore, e shpeshëherë edhe  politike), e me këtë rast  konflikti gadi bëhet i paevitueshëm dhe përfundon  ose  me lëvizje secesioniste, ose  edhe me terrorrizëm e luftë qytetare.

Rasti i Kosovës është një rast, do të thoshja  specifik që për bindjen time nuk mund të përthekohet me këto teori egzistuese mbi natyrën e këtyre konflikteve ndëretnike, ngaqë ndryshon në të gjitha aspektet;  s’pari  nga  ato politike, ekonomike, juridike, e do shtoja edhe etnopsikologjike !

Në këtë rast, ndoshta më interesant  do të ishte të  hulumtohet raporti i organizimit social të komuniteteve etnike, përmes të cilit zakonisht ushqehet dallimi në mes të asajë që zakonisht reduktohet veçantia e grupacioneve me përkatësi të ndryshme etnike, në NE dhe  ATA, në momentet kur zakonisht këto dallime arsyetohën dhe legjitimohën si raporte normale të një diskursi të caktuar politik. Raporte, këto që në momentin e tanishëm historik , shumë lehtë do të mund të kthehën si bumerang ndajë vetë qytetarëve të Kosovës.

Kjo mund të hetohet shumë qartë dhe shumë bindshëm nga refrenet e përditshme të diplomatëve të jashtëm, të cilët tendencën  e shqiptarëve për një shoqëri qytetare mundohën ta akceptojnë si Projekt afatëgjatë që ka për qëllim  Kosovën etnonacionale, ku nuk do të mund të ketë vend për komunitetet tjera etnike. Gjë shumë lehtë mund të sjell kokëqarje të reja në aspektin diplomatik, e politiko ekonomik. Themi kështu, ngaqë ky orjentim i kësisojt,  në fazën e tanishme të rindërtimit civil dhe atij demokratik, Kosovës mund t’i kushtojë me reduktime në ndihma të cilat janë paraparë të shtohën.

Teza mbi  qytetarët apo shoqërinë Kosovare që herë  herë po transmetohet  me qëllim nga disa mediume të  rëndësishme botërore si  gjoja negacion i drejtave, lirive të komuniteteve tjera , ndërsa aludimi kryesor perceptohet tek serbët dhe romët, është një akuzë e rëndë ndajë aftësisë  kolektive shqiptare për të ndërtuar legjitimitetin demokratik në Kosovë. 

Mediumet, shkrimet dhe analizat  tona, duhet t’u spjegojnë qarqeve dhe opinionit të tillë, se është e pamundur që në këtë fazë të frustrimit dhe përgjakjes së serbëve, romëve e besa kohëve të fundit edhe  shqiptarëve që u artikulua vitin e shkuar, të kërkohet ndonjë disciplinim më i theksuar I raporteve ndë retnike. Ngaqë thjesht,  traumat, diskriminimi, aparthejdi dhe lufta e ka mandatin e vetë kohor ë  nevojshëm!

Tekefundit  një skenar i përafërtë i zhvillimit të ngjarjeve  ndëretnike ka ndodhur edhe në Bosnjë, Kroaci e gjetiu. Kjo nuk i arsyeton asesi krimet monstruoze të grupacioneve të paidentifikuara ndajë komuniteteve lokale, të cilat kanë lëvërdinë e vetë do thoshja personale, e klanore ,  që  kjo shkon tërësisht në favor të qarqeve që  janë  të  interesuara të  mbajnë  një  gjendje akute dhe kompetitive në  Kosovë.

Tërë kësajë kur t’i shtohet edhe pamundësia e ndikimit të institucioneve përkatëse; policisë, gjygjeve, etj. të cilat ende janë në fazën e konstitutimit, del se kjo periudhë transitore e shoqërisë Kosovare është një domosdoshmëri e cila është pritur dhe është programuar vetëdijshëm nga rrethanat e një dikriminimi, aparthejdi dhe segregacioni  të pamshirshëm  dhjetëvjeqar që qe ushqyer dhe stimuluar nga të gjitha aspektet e pushtetit serb.

            Shikuar nga ky aspekt, koncepti i etniciteteve , do të theksoja  nuk është  jashtëkohor dhe i pandryshuar  në korpusin  e cilësive  të ashtuquajtura kulturore (besimeve, vlerave, normave, simboleve, gjuhës, veshjes, etj.)  që do të mund të bartej, apo zakonisht bartet prej një gjenerate në tjetrën. Ngase, ai rrjedhë në një mënyrë nga aksioni dhe reaksioni i grupeve të ndryshme, të cilat kurr nuk pushojnë së zhvilluari dhe emancipuari në raport me vetëvehtën dhe identitetet tjera kundruall atij.

Identiteti etnik, për dallim nga format tjera identifikuese të popujve , është një kompleks sociologjik që prejardhjen e vetë e kërkon dhe e bazon kryesisht në të kaluarën e  tij duke gjurmuar kështu veqantinë e vetë përmes pyetjeve normale: Kush jemi ne? Prej nga kemi ardhur? Përse synimet tona nuk përputhën me nivelin bie fjala  e emancipimit tonë ekonomiko-politik (pyetje; që më së tepërmi ia bëjnë vetëvehtës identitetet që nuk kanë realizuar  identitetin e tyre shtetëror; si shqiptarët, korsikanët,tibetasit, kurdët, irlandezët,etj.)? Çka na dallon ne prej të tjerëve përveq; gjuhës, kulturës, etnopsikologjisë, etj. nga identitetit tjetër? E shumë e shumë pyetje tjera të cilat e provokojnë prejardhjen e formave të identiteteve etnike. Ky proces i vetëaktivizimit, apo edhe vetëzbulimit të veqantisë së identiteteve etnike, në vendet postkomuniste do thoshja është një problem specifik, me vetë faktin se identitetin kombëtar ideologjia komuniste  e kishte në shënjestrën e sajë alkimiste. Alkimia e ikonografisë  së vllazërim bashkimit,  bashkëjetesës,  dhe ajo e shkrirjes së  kombeve  në identitete të papërkufizuara dhe të parealizuara ndonjëherë dhe ndokund, ishte një eksperiment i dështuar në këtë drejtim, edhe me vetë faktin se ky formacion nuk arrijti asnjëherë të mënjanoj nga kokat e njerzëve pyetjen më të thjeshtë rreth veqantisë kolektive; Kush jam unë? Kush jemi ne? Prej nga vij? Dhe, Ku shkojmë ?

Tani në kohën kur të arriturat teknike në shpërndarjen e ideve dhe informacioneve, transportimin e njerzëve dhe mallit, pastaj transferimit të kapitalit, etj. e bëjnë të vjetëruar dhe tejet të pakuptueshëm konceptin e kufijve dhe teritoreve (i cili në shtetet tradicionale është rrënjosur thellë), të ndërmarrësh luftë shkatrrimtare  vetëm e vetëm që njërës bashkësi etnike t’i sigurohet dominimi mbi  një  teritor të fokusuar përmes kufijve, nuk dmth. asgjë tjetër veqëse të bësh krim etnogjenicial mbi  popullatën që  është dënuar të bëhet viktimë, por është e pakuptimët edhe nga aspekti i  këndëvështrimit gjeopolitik ( temë kjo shumë interesante për rrethanat tona).

Hulumtimi i veqantisë së vetëvehtës etnike, është një preokupim i cili do thoshja më së shumti ka lënë vrragë në qytetërimin Ballkanik. Shqiptarët e Kosovës, bie fjala përkundër tërë rrebeshit të ; okupimeve qindravjeqare,  traumatizimeve kolektive, shkatrrimeve e dëbimeve biblike (rasti i Toplicës dhe ky i fundit), kanë arritur ta ruajnë me gjelozinë më të madhe përkatësinë e veqantisë  dhe kontinuitetit të tyre, gjë shumë rrallë apo pothuajse fare hiq ngjanë nëpër historit e popujve të ndryshëm. Kjo aftësi për të mbijetuar në rrethanat tërësisht të pavolitshme për konzervim të asajë që të dallon nga të tjerët në sofrën e egzistencës biologjike, është fascinuese edhe për një fakt tjetër që këtu pakashum ndërlidhet me befasinë simpatike që i  përvetësojë dhe i animojë  përëndimorët gjatë kohës së luftës stoike që u zhvillua në Kosovë, e ai ishte gatishmëria, zhdërvjellsia dhe vitaliteti i paparë për t’u sakrifikuar për idealin e tyre.

Për botëkuptimin e një Anglezi, Amerikani, Francezi, por jo ndoshta edhe Polaku, Rusi, e  Rumuni, koncepti i veqantisë etnike është pakashum një letërnjohtim për përkatësinë, por jo edhe një domosdoshmëri për të cilën meritohet edhe të vdiset!? Ky (para)gjykim i kësisojt, në botëkuptimet e sipërpërmendura e ka kuptimin  dhe prejudikimin e një befasie jo edhe aq fascinuese në kuptimin e mosdëshirës për t’u identifikuar  me një koncept të vjetruar dhe të tejkaluar në Evropën e civilizuar që dmth. se në sytë e komuniteteve  prezenca e  e këtyre veqorive kolektive  e ka  spjegimin e mbrapambetjes dhe jocivilizimit!

Në realitetin e ri Kosova dhe banorët e sajë, kanë shansën e zhdukjes së paragjykimeve dhe botëkuptimeve që qojnë shkurtë në intolerancë; etnike, konfesionale, e kulturore. Mirëpo, e gjithë kjo çështje e kërkon një kohë, një evolucion dhe një përkrahje;  së pari do thoshja materiale, në mënyrë që dalngadal (por sigurt) të bëhet defrustrimi kolektiv i njerzëve që kanë pësuar lloj lloj traumash dhe më pastajë akomodimi e zhvendosja e padiktueshme e preokupimeve të këtyre njerzëve në punët e përditshmërisë egzistenciale. (punësimi, familja, obligimet ndajë institucioneve të ndryshme demokratike, etj)

Dhe forma tjetër e përkrahjes së ashtuquajtur morale, që kryesisht koncipohet në  reduktimin e dhënjes së kritikave haptas, ashtu siq po bëhet këtyre ditëve nga të gjitha këndet e mundshme të politikajve vendor dhe atyre të jashtëm. Metodat e qortimit publik në mënyrë të përgjithësuar , kur ende nuk ka kaluar kohë  e mjaftueshme e rehabilitimit kolektiv, mund të kenë  efekt kontraproduktiv. Këtë  korpus  të vrejtjeve, ata që e drejtojnë (është fjala për  klasën politike) sot kur po rindërtohet shoqëria civile Kosovare, duhet ta kenë parasysh edhe një fakt tjetër, se përgjithësimi mund të sjell  edhe dëme në imazhin e tyre politik .

Thënë më shkurt, mesazhi i vrejtjeve nuk guxon asesi të  përgjithësohet, por parasëgjithash të precizohet në mënyrë që edhe fajtori e edhe akuzuesi të ndahën me një levërdi  të arsyeshme. Kosova tani kur ende  është nën dioptrinë e thellë të faktorëve ndërkombëtarë, duhet të dëshmojë se është e zoja të ndërtojë  shoqëri tolerante ndëretnike të standardit Evropian, përndryshe gjithëmon do mbetet  një tunel i fundosur në probleme etnike, të cilat në mijvjeqarin e  integrimeve  dhe globalizimeve të ardhshme  as që  do të dramatizohën më si probleme të dorës së parë. Ne mungese te nje strategjie te veprimit, per afirmimin e identiteteve tjera etnike qe jetojne ne Kosove, shoqeria civile ka nje obligim te posaqem  ne krijimin e parakushteve elemetare për balancimet  tolerante dhe koegzistencën ndermjet komuniteteve locale ne Kosovë.Ngaqë, kjo është një garancion dhe domosdoshmëri e integrimit te sajë në (“prrallat” e politikajve tanë)  r