MARREVESHJES E OHRIT

Pro et contra analogjisë me Marrëveshjen e Ohrit

Dr. FADIL MALOKU

Fundi i mijëvjeqarit të dytë, do të thoshnim pa ndonjë rezervë, nëpër bibliografitë e politikave dhe historiografive do të evidentohet padyshim si periudhë e cila është karakterizuar me faktin, se në anë të ndryshme të botës ku më shumë e ku më pak, kanë zbërthyer konflikte të natyrës etnike që kanë lënë pasoja të mëdha kudo ku kanë ndodhur. Pa u zgjëruar shum, do theksoja që edhe Europa nuk ka bërë ndonjë përjashtim të theksuar, bile ajo jo vetëm që nuk ka qenë e privuar nga këto konflikte, por në një masë të madhe ajo edhe sot e kësajë dite nuk arrijti të zgjidhë: as çështjen Baske, as ate Korsikane, kurse ate Irlandeze vetëm e mbylli me kompromise të përkohshme dhe pa objektiva të definuara përfundimtare.Në Ballkanin Përëndimor, apo më detajisht në ish Jugosllavi që mund të konsistohet lirisht edhe si djep i konflikteve ndëretnike, tri kombe shtetëformuese që e mohuan arbitrarisht njëra tjetrën përmes një lufte të përgjakshme dhe me plotë viktima në njerzë e shkatrrime materiale, më në fund ia arrijtën të ndërtojnë shtet kombet e tyre gjerësa rasti i Kosovës, që rezultojë pas intervenimit të NATO-s, në formë të një administrimi në trajtë të Protektoratit, mbeti edhe sot e kësajë dite pa kurrfar definimi as politik e as etnik.

Raportet ndëretnik, si fenomen sociologjik me përjashtim të Zvicrës ku raportet ndëretnike janë në esencë raporte të dominimit të shumicës absolute (të cilat gjithëherë nuk bazohen në kriteret demografike!) ndajë pakicave tjera etnike, janë raporte që më së paku kanë shënuar lëvizje kah ekstremizmi dhe debalancimi i kuotave ndëretnike në historikun e marrëdhënieve etnike. Këtë e dëshmon edhe stabiliteti i sajë shekullor si shtet, ku ngandonjëherë, aksionet e bazuara në jodhunë, ua mundësojnë pakicave që jetojnë atje , të realizojë aspiratat e tyre identifikuese, që zakonisht adresohën kah identiteti gjuhësor dhe ai kulturor.

Mirëpo, në rastet kur shumica absolute etnike, siq është rasti i Kosovës, tani e pesë vite nuk bënë ndonjë ofertë serioze për integrimin e identiteteve të pakicave(sidomos me ato serbe që kanë të bëjnë me referencat; kulturore, gjuhësore, e veqenarisht ato politike), atëhere integrimi gadi bëhet i pamundshëm dhe përfundon ose me lëvizje secesioniste,(siq po pretendojnë tani për tani serbët përmes deriçkës së kantonizimit njëherë e më pastajë edhe ndarjes së Kosovës) ose me konflikte permanente që për mendimin tim u provua pikërisht me ngjarjet e marsit. Për t’u ikur këtyre skenareve kompetitive për gjithë qytetarët e Kosovës, institucionet e kosovës, partitë politike, e pse jo edhe grupet e ndryshme të ekspertëve qeveritar e joqeveritar duhet të hartojnë një strategji afatgjate kombëtare në formë Projektesh, Programesh Integruese për grupet etnike, e sidomos për ate serb.

Mungesa e një strategjie në formë një oferte serioze dhe të ngjeshur me argumente të forta; shkencore, politike, historike, ekonomike, etj. nga ana e diskursit politik Kosovar, padyshim që po i shkonte përshtati jo vetëm mosdefinimit të statusit politik të Kosovës, por edhe jostabilitetit dhe kompetiviteti permanent ndëretnik, jo vetëm në rajon por edhe më gjërë. Tekefundit, kjo reference sygjeruese për institucionet dhe liderët tanë do të duhej të ishte në një mënyrë edhe pjesë e strategjisë për integrimin që Kosova duhet ta ushtrojë dhe definitivisht ta mësojë, kur janë në pyetje proceset e reja globale që kanë nisur sa kohë edhe në Bashkësinë Evropiane, kah janë nisur kombet e civilizuara.

Por a është ofruar ndonjë ide, ndonjë Projekt Propozim, të themi pakëz më konciz lidhur me këtë çështje, nga psh. Qeveria, Parlamenti, shoqatat e eksperteve apo shoqëria e jonë civile? Përgjigja, dosido, do ishte Jo, se Jo. Ciniku që për referencë nuk e ka “patriotizmin e punës, por patriotizmin ndajë partisë”, me siguri do të permendëte ofertën e fundit të bërë nga lidershipi i PDK-s, Z. Hashim Thaqi, në takimin e Lucernit e cila ende pa u diagnostikua me skalpelin dhe dioptrinë e eksperteve, ad hoc u demonizua nga partnerët e koalicionit qeveritar dhe poashtu ad hoc u pranua nga disa publicist, politikaj, zëdhënës,etj. Kjo do të ishte normale, sikur Projekti i ofruar të analizohej (bile të paktën lexohej?!), e jo të kontestohet ende pa u analizuar si duhet. Fitohet përshtypja, se asnjëri nga këto grupime nuk e ka kuptuar (të mos them lexuar!?) porosinë fundamentale te Marrëveshjes së njëmendët të Ohrit. E ajo është, siq edhe shkruan në Dokumentin bazë që përmban gjithësejt edhe tri anekse shtesë (Aneksin; A-Amandamentet Kushtetuese: B – Nryshimet në Legjislacion; C- Implementimi dhe masat e ndërtimit të besimit) se; “ kjo marrëveshje kornizë do ta promovojë zhvillimin e qetë dhe harmonik të shoqërisë qytetare, duke respektuar njëkohësisht identitetin etnik dhe interesat e gjithë qytetarëve të Maqedonisë“. Në esencë, një formulim të këtillë diplomatik do të thoshja të gjithë qytetarët e kosovës do ta pranonin me ëndje, ngaqë të gjithë pretendojmë që Kosova e re demokratike të bëhet me Kushtetutë qytetare, pra shtet i qytetarëve të lirë pa dallim feje, gjinie, race apo grupimi etnik. Shtrohet, pyetja, çka mund të jetë këtu kontestuese? A po dojmë ne të ndërtojmë demokraci vetëm për vetën tonë (ashtu siq pretendonte ish regjimi serb?!), apo për të gjithë ata që dëshirojnë të jenë banorë të këtij vendi? Por, të shohim ku qëndron dallimi? Për mendimin, tonë dallimi qëndron vetën në atë se gjerësa Maqedonia e ka të definuar dhe të pranuar ndërkombtarisht identitetin e vetë shtetëror që asajë deridiku i mundëson (por jo edhe lejon tani legalisht!?) komoditetin e obstruksioneve dhe të zhagitjes përmes niveleve të ndryshme byrokratike, për një kohë, por jo edhe për të gjitha kohërat, integrimin e komunitetit shqiptar në të gjitha institucionet Maqedone, Kosova ende nuk e ka as te definuar e as të pranuar ndërkombëtarisht identitetin e vetë shtetërorë, që kësajë i pamundëson fuqizimin e një marrëveshje të tillë identike me komunitetin serb. Por të shohim, kalimthi disa nga këto paragrafe të këtij Dokumenti.

Modeli i Marrëveshjes së Ohrit, nëse bëhet një analogji me gjendjen në Kosovë; s pari, tërësisht dhe pa kusht pretendon ta hudhë dhunën për realizimin e qëllimeve politike, që në rrethanat tona si më shkurt eliminon paradispozitat e nji klime dhe situate të pasigurisë, jostabilitetit dhe kthimit kah vetëvehtja e qytetarëve të kosovës, pa dallim feje, gjinie, race dhe grupimi etnik. S’dyti, argumentin e diskriminimit pozitiv etnik që e favorizojë Korniza Kushtetuese, tash e sa vjetë, do të mund ta udhëzonte në një përfaqësim natyror sa që përfaqësimi egzistues paragjykues më nuk do të mund të prejudikohej përmes logjikës së “shumicës(shqiptare)“ dhe “pakicë(minoritare)“, por përmes logjikës “një qytetar një votë”. Largëpamsit e dijnë që shoqëria kosovare fiton shumë me këtë logjikë. S’ pari, mënjanohën tensionimet etnike, e së bashku me të edhe ato të sigurisë dhe stabilitetit. S ’ dyti, gjithëkund përmes ligjeve dhe standardeve (që sot Evropa i ka me bollëk) për grupimet minoritare blihen simpatia dhe lojaliteti politik dhe ai ekonomik, të cilat për Kosovën, jani çështje egzistenciale. Kjo mund të hetohet shumë qartë dhe shumë bindshëm nga refrenet e përditshme të diplomatëve të jashtëm, të cilët synimin e shqiptarëve për një shoqëri independente qytetare po e akceptojnë ende si Project impossible, ku ende nuk kanë mundur ta gjejnë vetëvehtën pikërisht grupet minoritare, që në shtetet e tyre janë qytetarë normal me të gjitha të drejtat qytetare.

Shikuar me një dioptri të këtij lloji, Projekti apo ideja e integrimit të mbrendshëm të grupimeve etnonacionale, sipas modelit të Ohrit, nuk do të mund të ishte jashtëkohor dhe i pandryshuar në korpusin e cilësive apo kritereve të ashtuquajtura kulturore (besimeve, vlerave, normave, simboleve, gjuhës, veshjes, etj. që nuk ka të bëjë asgjë me autonominë kulturore, ashtu siq po trumbetojnë estabilishmenti politik i Koshtunicës dhe disa mediume serbe sot) që do të mund të bartej, apo zakonisht bartet prej një gjenerate në tjetrën. Ngase, ai rrjedhë në një mënyrë nga aksioni dhe reaksioni i grupeve të ndryshme etnonacionale, të cilat kurr nuk pushojnë së zhvilluari dhe emancipuari në raport me vetëvehtën dhe identitetet tjera përreth. S’ treti, favori i Marrëveshjes së Ohrit në rastin e kosovës, do ta zhbënte apo eliminonte praktikën e gjertanishme të emërimeve dhe shkarkimeve të anëtarëve të asambleve Komunale jashtë dhe pavarësisht protokolit të institucionit apo mekanizmit të zgjedhjeve që solli shumë probleme dhe konflikte interesash edhe ndërmjet vetë komunitetit serb, ngaqë e fragmentarizojë tejmase sa që Administrata e UNMIK-t, për ta përmbyllur procesin e zgjedhjeve me gjuhën e suksesit, u desh të emërojë njerzë jokompetent, jo autoritativ që i sollën dëm procesit të demokratizimit dhe definimit të statusit të Kosovës. S’ katërti, argumenti i vartësisë hierarkike nga pushteti qendror, i cili ofertën për enklavizim, kantonizim dhe decentralizim (aludimi është për distancën/lexo pavarësinë e plotë?!/ e qarkut qendror nga ai periferik të lansuar nga ekspertët serb) do ta bënte të padiskutueshëm, edhe me vetë faktin se Administrata qendrore, e jo ajo periferike do të ishte alfa dhe omega e zhvillimeve të mëtejme demokratike të Kosovës. S’pesti, sovraniteti (që në periudhat e ardhshme integrative Evropiane mjaftë do të zhveshet nga kompetencat e gjertanishme) dhe kompaktësia teritoriale, së bashku me tërësinë etnike do të mund të konzervoheshin edhe për një kohë të gjatë. Pra sukcesivisht, do të mund të menjanoheshin zgjidhjet teritoriale të shtetit në favor të interesave etnike, që do ta pamundsonin projektin e ndarjes apo të cenimit të rendit unik juridik të Kosovës. S’ gjashti, aplikimi i fomulës së shtetit qytetar, sundimit të ligjit dhe të rendit demokratik, do të mund të ofronte Kosovën, shumë më afër derës së integrimeve rajonale dhe asajë të BE-së.

S’ shtati, e drejta për shkollim, si një ndër të drejtat elementare të njeriut me këtë model fuqizohet me paragrafet e standardeve evropiane, ku të gjithëve, pa dallim feje, gjinie, race apo perkatësie etnike u garantohet e drejta në shkollim. Kontestimin e kësajë të drejte, më së miri e dijnë ata që kanë punuar nëpër podrume, sikurse autori i këtyre rreshtave. Të njejtën punë, sot janë duke e bërë edhe serbet lokal. S’teti, formula e diskriminimit pozitiv që prejudikohet në Dokumentin e Ohrit, për mendimin tonë, është një karrem shumë joshës për hapje mes komuniteteve. Kosovarët e dijnë mirë, qe edhe në regjimin e mëparshëm kur studijonin student nga mbarë Serbia, shumë pak nga ata dëshironin të qëndronin në kosovë. Arsyet, janë të natyrës; s’pari ekonomike; s’dyti psikologjike; s’treti akomodive ku të gjitha këto në asnjë periudhë të ardhëshme nuk do të mund taa rrezikonin as substancën e as egzistenën kombëtare të shqiptarëve të Kosovës S’nëntë, analogjia që mund të bëhet me këtë dokument, është ai i apelit ndajë bashkësisë ndërkombëtar(këtu, dosido nënkuptojmë investimet makroekonomike nga ana e Kompanive transnacionale, të cilat kanë rezervat e veta të arsyeshme të pasigurisë së kapitalit dhe resurseve njerëzore) që sa më shpejt të thrrasin një Konferencë të Donatorëve për ndihmë makrofinanciare, e cila pas vazhdimit të procesit të privatizimit (një kontigjent kogja i madhë i njeryëve do mbesin pa punë) do të ishte një infuzion i mirë jo vetëm social por edhe politik, për një popullësi në mes të Evropës ku 30% të popullësisë së sajë kanë probleme serioze me mbijetimin fizik. Shikuar me këtë dioptri, konsiderojmë që Modelit të Ohrit do të mund tu amputoheshin padyshim natyrshëm edhe specifikat e veta që i ka Kosova. Në anën tjetër në Kosovën e pasluftës, shkaqet e mosintegrimit të serbëve dhe të ndertimit të shoqërisë multietnike (Projektit të UNMIK-ut) do të duhej kërkuar në tri rrafshe, të cilat nuk janë objekt i kësajë analize. Por të cilat (shkaku i hapsirës së gazetës) kalimthi vetëm do ti identifikojmë; rrafshin e rregulloreve dhe dekreteve që nuk kishin fuqinë e ligjit për ta inicuar frymen integrative në praktikë; rrafshin e mungesës së (Projekteve, ideve dhe shkurt strategjisë së detajizuara) interesimit jo edhe aq të theksuar të diskursit dhe institucioneve kosovare për ta bërë atë me sinqeritet më të madhë ; dhe rrafshin manipulimit sistematik të qeverisë së Beogradit me serbët lokal, vetëm e vetëm që të shantazhohet ideja e integrimit të tyre në institucionet e Kosovës. Çështja e mbrojtjes së minoriteteve me fuqinë e ligjit, është një kërkesë e arsyeshme dhe shumë e preferueshme me standardet e sotme ndërkombëtare, mirëpo kur ajo fillon të ngrihet në nivelin e sistemit të privilegjave (çfarë në të vërtetë është akoma me Kornizën Kushtetuese), atëherë ajo dinë të bëhet edhe pengesë serioze për rregullimin e raporteve ndëretnike.

Do dijtur që në rrafshin ndërkombëtar sot për sot egzistojnë nisma dhe modele të llojllojshme të cilat janë në raporte konkuruese njëra me tjetrën, por për mbrojtjen e pakicave me së largu kane shkuar shtetet përëndimore, ndërsa Evropa Lindore dhe ajo Juglindore ende janë në fazën e konstituimit të legjislacionit për grupimet pakicë etnonacionale. Në Dokumentin e KSBES, në Kopenhagen të mbajtur më 29 qershor të vitit 1990 , psh. krijimi i “administratave lokale e autonome rekomandohet si mjet mjaft efikas për sigurimin e identiteteve etnike, kulturore, gjuhësore, dhe fetare për pakicat kombëtare“.

Në të vërtetë, numri i rekomandimeve dhe i Projekteve, apo ideve lidhur me rirregullimin e statuseve minoritare, sidomos kur janë në pyetje grupimet etnike të dalura nga dy perandorit e fundit në Evropë(asajë Jugosllave dhe asajë Sovjetike) tregon se tani për tani ende nuk egziston ndonjë formulë magjike e cila do të mund ti rregullonte këto raporte të ndieshme mes komuniteteve të ndryshme etnike.Në këtë drejtim, askush nuk thotë që modeli i Ohrit bënë një përjashtim okular. Sot psh. jo shumë rrall rekomandohet që për integrimet globale të grupimeve etnonacionale të mirret modeli i ashtuquajtur i ’intervenimit ekonomik’, të cilin si element gjithësesi e përmban edhe ai i Ohrit, kurse për situatat që vërtetë kanë probleme integruese (siq është përafërsisht edhe rasti i Kosovës) nuk përjashtohet amputimi i autonomisë teritoriale, dhe ai i asajë personale.

Meqë, rekomandohet modeli i autonomisë teritoriale, do theksuar që ky model vërtetë në pamje të parë duket një model i sofistikuar për ta bërë integrimin e grupimeve pakicë në sistemin e organizimit shoqëror, por në esencë në rastin e Kosovës ka disa dobësi të pariparueshme të cilat projektohën në shkallën e efektiviteti të tij të kufizimit. Në rastin e Kosovës, ai mund të kontestohet nga të gjitha këndëvështrimet e mundshme, por kontestimi kryesor që mund t’i bëhet tani për tani është se; kompaktësia e grupit etnik minoritar (në rastin tonë serbëve) që kërkohet si alibi kryesor, thjeshtë mungon, ngaqë serbët nuk kanë dhe as që kanë pasur ndonjë kompaktësi etnike përgjatë tërë Kosovës, në asnjë periudhë kohore historike.

Në një situatë të tillë, kur grupimi aktual serb është i shkapërderdhur për shumë arsye, autonomia teritoriale që atyre ua kanë fut në mendje ekspertët e Beogradit, e edhe vetë z. Koshtunica, është tejet diksutabile edhe me një fakt të ri që politikanët tanë pak ose hiç se përdorin si argument të fuqishëm. Faktin, apo mekanizmin e ndërlidhjes teritoriale, të cilin Marrëveshja e Ohrit e konteston në të gjitha dimensionet e mundshme. Si dobësi tjetër, të autonomisë teritoriale, mund të numrojmë edhe moszgjidhjen definitive të grupimit minoritar, ngaqë thjeshtë ajo regjenoron pakica të reja joetnike gjatë implemnetimit në praktikë. Paramendoni psh. në një komunë, apo qyte ku grupi shumicë (shqiptarët) do të mund të shendrrrohej në pakicë joetnike, në raportë me pakicën serbe.

Modeli tjetër i shquar si model i autonomisë personale, per dallim nga ai teritorial nuk është i ngarkuar me finesat shumicë dhe pakicë, ai rekomandon ekskluzivisht vetëm ruatjen e identitetit kulturor. Kur është fjala tek kantonizimi që po përfolet mjaft nga mediat dhe diskursi aktual serb, do theksuar që ai bie ndesh shum me idenë e multietnicitetit të cilin UNMIK-u e ka trumbetuar mjaft. Ky model është shumë i rrezikshëm, dhe vlenë të elaborohet pakëz më gjatë.Ideja e prokurorëve serb,që procesi I kantonizimit do të duhej të ushtrohet sipas Projektit të koncentrimit të popullsive me shumicë etnike(aludimi është për komunitetin serb) nëpër vendbanime të cilat I posedonin para përfundimit të luftës, do të thoshnim është një grackë e paramenduar mirë nga ana e Qeverisë Serbe dhe e Këshillit Kordinues të Coviqit, prapa të cilës fshihet ideja e ndarjes (apo marrjes së një pjese )së Kosovës veriore në një periudhë të mëvonshme(të cilësuar nga ata, si më të “qetë” dhe më”favorizuese” për Serbinë).

Ngase si mund të komentohet ndryshe, insistimi që kantonizimi I serbve të bëhet kryesisht nëpër Komunat; Leposaviq, Kolashin , pastaj Fushë Kosovë për të vazhduar gjerë në Gilan, Kamenicë dhe Novobrdë. Apo kantoni tjeter që do të përfshinte komunat e Shtërpces (të cilës sipas këtij Projekti do të duhej t’I bashkangjiteshin viset e banuara me goran) Opoja dhe Gora! Kurse ai I fundit që do të përfshinte disa fshatra të banuara mes Pejës, Istogut dhe Klines.Këtyre kantoneve, gjithënjë sipas ekspertëve serb do të duhej më pastaj t’u bashkangjiten tokat e manastireve serbe të bëra me tapinë e vitit (shih ti!) 1941(!)

Ky Projekt Model, I hartuar nga Vladika Artemije, historiani Batakoviq (një nacionalist modernist) dhe politikani komunist Trajkoviq, është I paraparë si eksperiment gjatë 15-20 vitet e ardhshme, në mënyrë që për statusin definitiv të Kosovës të mos mund të vendosë gjenerata e tanishme e politikajve por ajo pasardhëse, e cila sipas tyre gjoja më nuk do të ishte e ngarkuar më me “konfliktin e ndodhur serbo-shqiptar në Kosovë.

Ky është rezoni I estabilishmentit të tanishëm serb, për procesin e kthimit të serbve në Kosovë. Bile shkohet aq larg, sa që thuhet se kjo ide apo model nuk bie ndesh as me Rezoluten 1244 të Këshillit të sigurimit.As më shum e as më pak, se ndarje të Kosovës veriore nga tërësia e sajë teritoriale. Por në tërë këtë Projekt, përfitues të vetëm munden me qenë individët e pushtetit actual serb, të cilët për interesa të avansimit të tyre në hierarkinë e krijesës së re e përdorin fatkeqësin e serbve të Kosovës, të cilët do të jenë humbsit më të mëdhenjë në këtë lojë.

Padyshim, ky model aludohet se do të mund të kaloj edhe në Kosovë, ashtu siq kaloi në Bosnje.Në këtë drejtim, disa qendra të vendosjes veq kanë filluar me koketuar me disa politikaj shqiptar, të cilët nuk besoj se do të mund të anashkalojnë opinionin e gjerë Kosovar .Por, për t’I ikur gjitha këtyre kurthave serbe dhe të disa qarqeve të identifikuara ndërkombëtare , shqiptarët e parasëgjithash Qeveria e re e Kosovës, Parlamenti sidomos dhe Partitë Politike, duhet të punojnë Projekte integrative të komuniteteve locale, në mënyrë që të mos krijohet më alibi I enklavizimit dhe barrikadimit kibucian në Kosovë, ashtu siq ka tendencë tani pas ngjarjeve të marsit.Ngaqë, kështu krijohën paradispozitat e poker lojës së edhe ndarjes de jure të pjesës veriore të Kosovës.

Fitohet përshtypja nga përvoja e të tjerëve, sidomos rastit të Bosnjes dhe Kroacisë, Kosovarët duhet të mësojnë disa leksione themelore; S’pari, nevojen e bërjes së një marrëveshjeje mes faktorit ndërkombëtar dhe Qeverisë së Kosovës në njërën ane dhe Qeverisë së Beogradit në anën tjetër, ku do të specifikoheshin të gjitha të dhënat relavante për refugjatët dhe të shpërngulurit tjerë minoritar nga Kosova, në mënyrë që bishtnimi serb të mos mund të marr përmasat e prolongimit apo zhagitjes permanente të procesit të kthimit të serbve në Kosovë, sepse kjo më pastaj do të ndikojë retroaktivisht edhe në prolongimin e definimit të statusit definitiv politik të Kosovës. Më pastaj, do të duhej krijuar metodologjinë e reintegrimit të këtyre komuniteteve(perms Programeve strategjike dhe iniciativave të formualuara nga ekspertët përkatës local e ndërkombëtar; demograf, economist, jurist, sociolog, etj.) në mënyrë që fillojë procesi I akomodimit apo përshtatjes së këtyre komuniteteve me rrethanat e reja demokratike që po pretendohen të ndërtohën në Kosovë. Në mënyrë që zbuten shkallët e kompetivitetit ndëretnik të pasluftës mes komuniteteve, ngaq serbët si pakicë në Kosovë gjithënjë kanë lozur rolin e kastës së privilegjuar. Së treti, gjithëse caktimin e një Konference Donatorësh, në të cilën do të duhej të precizohën detajisht (nga grupet e ekspertëve me siguri) mënyrat,strategjitë,shpenzimet dhe taktikat e reja integruese të komuniteteve që dëshirojnë ta kenë atdhe të tyre Kosovën e hapur dhe demokratike ndaj të gjithëve. Këto do të duhej të ishin, si thuhet objektivat gjenerale të këtij Projekti.Kurse për ato specifike, me siguri do të nevojitej një metodologji më e gjatë kabinetike dhe asosh empirike. Shpresojmë se Qeveria, do ta bënë transparent Projekt Propozimin e vetë, në mënyrë që qytetarët e Kosovës të mos fitojnë përshtypjen se “po punohet dicka” larg syve dhe veshve të tyre.
Sipas rekomandimeve tona, tipit të ndodhur të konfliktit në rastin e Kosovës, I cili I ka rrënjët gadi të një periudhe shekullore, nuk do të mund t’i mjaftojnë vetëm modelet dhe tipologjitë e integrimeve klasike të bie fjala “kompromiseve” (siq është rasti i Marrëveshjes së Ohrit) dhe të atij të”pajtimit me procedurë përfundimtare”, (rasti i bosnjes) apo të atij të”zgjidhjes integrative”(rasti i Kroacisë), të cilët dosido janë të mirëpritur për t’i konsultuar, bile për shkak të shkallës së suksesit të tyre afatgjat në vendet ku janë implementuar, në mënyrë që të absorbohen përvojat pozitive dhe ato negative.

Në këtë drejtim, nuk do duhej hudhur kuturu idenë mbi ngjajshmëritë e modelit të integrimit të komuniteteve sipas modelit Marrëveshjes së Ohrit, të inicuar nga Lidershipi i PDK-s, Z. Thaqi, ngaqë oferta për ndonjë ide, projekt apo para Projekt të ri për integrimin e komuniteteve lokale në Kosovë, parasëgjithash për institucionet dhe për Partitë politike (sidomos tani pas ngjarjeve të marsit) nuk është më ndonjë luks i llojit të vetë, kur kihet parasysh në njërën anë mungesa totale e vizionit për kërë çështje, pastajë koha e pakët e mbetur për përmbushjen e stanardeve si edhe ofensiva sistematike e Qeverisë së Beogradit me ofertat e veta për kantonizim, decentralizim (mbi baza etnike), e tash së fundi edhe autonomi kulturore për serbët e Kosovësn. Por është një kërkesë permanente që kërkon angazhimin e ekspertëve të lëmive të ndryshme, lidhur me këto çështje jo vetëm të ndieshme, por do thoshnim edhe kusht për tu bërë integrimi në rajon e më gjërë. Politikajt kosovarë duhet të zgjedhin më në fund modelin e vetë të integrimit për komunitetet minoritare, model ky që duhet të amputojë përvojat e tjerëve dhe padyshim edhe specifikat e vendit. Në këtë drejtim duket që modeli i Ohrit, shikuar me dioptrinë shkencore tani për tani mund të shërbejë si një bazë solide, për ta bërë këtë, ngaqë ato të ;kantonizimit; decentralizimit në baza etnike; autonomisë kulturore; autonomisë personale,etj. dukën që janë shumë më pak fleksibile dhe shumë më pak të qëndrueshme.