|
Nje ekip prej 100 ekspertesh
do ta nxirrte vendin nga kriza sociale dhe ekonomike
2 shkurt 2008
 Menjehere
pas shpalljes se shtetit te pavarur, ne Kosove duhet
te behen ndryshime ndaj politikave ekonomike, qe do te
jene ne sherbim te zhvillimit te qendrueshem ekonomik,
ne menyre qe menjehere te fillohet me rimekembjen e
saj, per arsye se aktualisht ekonomia eshte ne krize
te thelle ekonomike. Nese qeveria e re formon nje ekip
prej 100 ekspertesh te lemenjve te ndryshem dhe nese
nxiten investimet vendore dhe te jashtme, dhe ekonomia
kosovare fiton mbeshtetjen e institucioneve financiare
nderkombetare, vendi do te dilte nga kriza sociale dhe
ekonomike, ka thene ne nje interviste per Kosovapress,
prof. dr. Bedri Selmani, ekspert i marredhenieve
ekonomike nderkombetare dhe ligjerues ne Universitetin
“Victory” ne Prishtine.
Kosovapress: Ne
çfare gjendje gjendet ekonomia e Kosoves?
Bedri Selmani: Ekonomia e Kosoves gjate ketyre
tete vjeteve te pas luftes, perkunder disa rrjedhave
pozitive qe mund te shihen, eshte ne krize te thelle
ekonomike. Faktoret qe kane ndikuar ne kete jane te
shumte, por faktori kryesor ishte qeverisja e brishte
dhe jo funksionale.
Problemi themelor gjate ketyre tete vjeteve ka qene
çeshtja e kompetencave dhe e pergjegjesive me rastin e
qeverisjes me mundesite e zhvillimit ekonomik. Mund te
thuhet se ka dominuar nje lloj paralelizmi i
pushteteve i cili i ka shkaktuar deme shume te medha
ekonomise se vendit dhe ka humbur nje kohe shume e
vlefshme, e cila do te kishte ndikuar me rritjen
normale ekonomike.
Kosovapress:
Thuhet se rritja ekonomike ne Kosove ne vitin 2007 ka
qene prej 3% derisa ne vendet ne regjion, si ne
Shqiperi, Maqedoni ka pas rritje ekonomike prej 6%. Sa
sipas jush do te ishte normale rritja ekonomike ne
Kosove?
Bedri Selmani: Gjate ketyre tete vjeteve per
ekonomine kosovare ka qene e domosdoshme nje rritje
ekonomike prej 10 deri ne 12 %, me qellim qe te
kompensohen humbjet, plaçkitjet dhe shkaterrimet qe i
jane shkaktuar kesaj ekonomie ne 10-vjeçarin e viteve
1989-1999. Regjimi serb i Beogradit e shkaterroje
komplet sektorin industrial ekzistues te atehershem.
Ndersa pas luftes nje pjese te kesaj industrie nuk qe
e mundur te funksionalizohet, per shkak te shume
gabimeve te cilat u bene nga administrata e Kombeve te
Bashkuara. U paraqit mungesa e menaxhimit me keto
kapacitete, sepse Kombet e Bashkuara nuk kishin
pervoje ne qeverisjen me ekonomi. Arsyeja ishte qe per
here te pare ky mision ka marre persiper edhe
segmentin e zhvillimit ekonomik te nje vendi me rastin
e intervenimit paqesor.
Mirepo, kjo nuk ka treguar rezultate, perkunder
perpjekjeve qe jane bere. Perveç rindertimit te asaj
qe eshte shkaterruar gjate luftes çlirimtare dhe te
nje ndertimi kaotik dhe jo cilesor te infrastruktures
ne sektorin publik dhe ne ate privat, ekonomise
kosovare i ka ndodh deindustrializimi pothuajse i te
gjitha kapaciteteve ekzistuese.
Rritja ekonomike prej 3% ne vitin 2007-te nuk eshte e
mjaftueshme per nje zhvillim ekonomik funksional, qe
do te ndikonte ne permiresimin, ne menyre kualitative
te bruto-prodhimi shoqeror i vendit-BPSH. Kjo shkalle
e ulet e rritjes ekonomike eshte e pa mjaftueshme qe
te siguroje punesimin e duhur dhe daljen nga kriza
ekonomike.
Kosovapress: Ne
varferi te skajshme jane 15 % e popullates, ndersa 35
% e tyre jane buze varferise, ndersa papunesia thuhet
se arrin deri ne 50 %. Çfare hapash duhet te ndermarre
qeveria e re qe te tejkaloje kete gjendje te veshtire
sociale dhe ekonomike? Çka duhet te beje Qeveria e re
qe te rimekembe ekonomine e Kosoves?
Bedri Selmani: Qeveria e re pritet te jete
qeveri e stabilizimit ekonomik dhe e fillimit te
reformave shoqerore-ekonomike, me qellim te fillimit
te procesit te terapise qe i duhet kesaj ekonomie, e
cila eshte ne krize dhe eshte varferuar skajshmerisht.
Me sa po shihet, ne ditet e para te qeverise se re
Thaçi, hapat qe jane ndermarr jane mjaft shpresedhenes.
Kjo eshte qeveria me profesionale deri me tash qe ka
funksionuar. Kjo eshte nje shenje e mire, sepse me ne
fund eshte kuptuar drejt se kuadrot profesionale me
dije te duhur mund te bejne kthesa pozitive, mirepo
perveç kabinetit, qeverise se re i duhen eksperte te
lemenjve te ndryshem.
Une do ta sugjeroja Qeverine e re qe qysh tani,
patjeter t’i angazhoje se paku 100 eksperte te
lemenjve te ndryshem, me te cilet duhet te nenshkruhen
kontrata te posaçme menaxheriale, per arsye se vetem
keta eksperte me cilesi menaxheriale jane ne gjendje
t’i fillojne, implementojne dhe te mbikeqyrin rrjedhen
e fillimit te reformave shoqerore–ekonomike te
domosdoshme per dalje nga kriza ekonomike.
Kur te behen kontratat menaxheriale me keta eksperte,
ato duhet te jene te motivuara dhe te ardhurat e tyre
fare nuk duhet te vihen ne dileme, ato duhet te jene
ne rang te eksperteve te qeverive te cilat jane
funksionale kudo ne perendim.
Keto 100 kuadro, per nje vit buxhetit te Kosoves mund
t’i kushtojne rreth 15 milione euro, por me kete rast
ata thjesht sigurojne dhe shpetojne me qindra milione
te tjere.
Kosovapress: Çfare
mendoni, ekspertet a duhet te jene eksperte vetem te
ekonomise? Sa do te arrije qeveria e re t’i beje hapat
e pare drejt nje zhvillimi dhe stabilizimi ekonomik?
Bedri Selmani: Une nuk thash qe ekipi prej 100
ekspertesh te jete i perbere vetem prej ekonomisteve,
por duhet te jete i perbere edhe prej eksperteve te
lemenjve te ndryshem. Ata duhet te jene menaxhere, te
cilet dine te menaxhojne me sektore te ndryshem.
Sigurisht se kjo qeveri e ka rastin jashtezakonisht te
volitshem te tregoje se di te punoje ndryshe dhe di te
punoje mire. Une besoj ne zotimet e tyre dhe besoj se
kjo qeveri do te kete mundesi te ndryshoje gjendjen
sociale dhe ekonomike, duke e orientuar drejt
zhvillimin e qendrueshem ekonomik.
Une mendoj se po te zbatohet programi ekonomik per te
cilin jane zotuar, vetem brenda ketij viti ka mundesi
reale dhe potencial te beje stabilizimin ekonomik, ne
drejtim te rritjes se buxhetit te konsoliduar te
Kosoves.
Pas shpalljes se shtetit te pavarur te Kosoves,
ekonomise kosovare i hapen perspektiva plotesisht te
reja. Ekonomia e Kosoves ka mundesi
juridiko-shteterore te kete qasje ne organizatat
financiare nderkombetare dhe bankat e ndryshme ne
tregun global financiar te kapitalit.
Kjo do t’i jepte ekonomise nje impuls te ri ne
fillimin e rritjes ekonomike. Te gjitha keto qe i
thashe, me keto potenciale qe i kemi, mundesojne qe me
nje disipline fiskale motivuese dhe shtrenguese,
buxheti i Kosoves mund te dyfishohet brenda ketij viti.
Me kete rast arrihet qe te kontrollohet ekonomia
informale apo gri dhe nderpritet jo lojaliteti ne treg,
e cila eshte bere pengesa kryesore e zhvillimit dhe e
rritjes ekonomike te vendit. Llogaritet se 50 % e
buxhetit te Kosoves humbet vetem per shkak te jo
disiplines fiskale dhe mungeses se funksionimit te
sistemit ekonomik dhe implementimit te ligjeve
ekonomike dhe zbatimit te tyre.
Kjo qeveri ka rast ta evitoje ekonomine informale dhe
te krijoje lojalitet ne tregun e te mirave prodhuese
dhe sherbyese. Vetem funksionimi i shtetit ligjor
mundeson fillimin e stabilizimit ekonomik.
Njeheresh duke e dyfishuar buxhetin deri ne fund te
vitit 2008, arrihet qe te krijohet baza financiare per
fillimin e implementimit te reformave te domosdoshme
shoqeroro-ekonomike te cilat kerkojne mjete te
jashtezakonshme financiare.
Kjo mundeson fillimin e rritjes ekonomike, fillon te
zvogelohet papunesia dhe ne fund kjo qeveri mund te
arrije te konstatoje qe ka dale nga kriza ekonomike, e
cila e ka perfshire tere jeten shoqerore dhe ekonomike
te vendit.
Kosovapress: Si
qendron çeshtja e legjislacionit ekonomik? Sa ajo
ndikon ne nxitjen e zhvillimit ekonomik te vendit?
Bedri Selmani: eshte me se evidente se perveç
Ligjit per matje qe konsiston ne standarde evropiane,
te gjitha ligjet tjera ekonomike te cilat hyjne dhe
jane ne sherbim te sistemit ekonomik, jane te dobeta
dhe te brishta, pra si te tilla jane te pa
implementueshme.
Dy legjislacionet e mehershme nuk kane arritur te
miratojne ligje te pershtatshme ekonomike, te cilat do
t’i pershtateshin zhvillimit ekonomik te Kosoves. Per
kete arsye duhet menjehere te merret iniciativa per
ndryshimin dhe plotesimin e ketyre ligjeve.
Ligj i dobet dhe i cili ka sjelle paralize dhe krize
energjetike, eshte padyshim Ligji per energjine i cili
eshte edhe i pa implementueshem. Gjithashtu edhe Ligji
per investime te huaja, i cili eshte miratuar, eshte
ligj shume i dobet dhe ekonomine kosovare e ka bere
vendin me jo konkurrent ne tregun rajonal te
investimeve.
Po ashtu duhet ndryshuar komplet politikat fiskale.
Besoj se ekspertet qe do te punojne ne keto ligje, do
te kene parasysh se Kosova ne periudhen e ardhshme
duhet te jete shteti me nxitje dhe kushte me te
volitshme ekonomike ne tregun global te investimeve.
Kosovapress:
Bizneset pohojne se tatimi ne dogane per import te
teknologjise prodhuese dhe lendes se pare per prodhim,
TVSH-ja, tatimi ne fitim, etj. jane te shtrenjta. A e
ndani edhe ju kete mendim?
Bedri Selmani: Mendoj se duhet bere reforma ne
politikat fiskale, se duhet te shkohet me nje politike
stimuluese te vazhdueshme per bizneset dhe zhvillimin
e tyre. Kjo duhet te merret parasysh, per arsye se
zhvillimi i sektorit privat eshte motori i vetem i
zhvillimit dhe i rritjes ekonomike te vendit.
Ndonese jane ndermarre disa hapa ne kete drejtim,
megjithate jane hapa te jo kontinuitetit, jane hapa te
cilet jane bere ne menyre stihike dhe se kjo nuk
kontribuon ne rrjedhat e nje zhvillimi ekonomik qe do
te bente qe Kosova te filloje me ngritjen e
kapaciteteve te reja industriale. Kjo njeherazi do te
mundesonte rritjen e eksportit.
Politikat fiskale duhet te jene politika favorizuese
dhe ne sherbim te eksportit. Sigurisht kjo qeveri ne
programin e vet ekonomik, do te duhej te parashihte
formimin e nje banke afariste per favorizimin e
eksportit, e cila do te ishte ne sherbim te
ndermarrjeve eksportuese.
Politikat fiskale te qeverise do te duhej te shkonin
ne drejtim te favorizimit te ndermarrjeve eksportuese
dhe atyre per rieksport, ndersa per fazen fillestare
fare te mos kete obligime tatimore. Kjo do te
mundesonte ringjalljen e bizneseve fillestare, te
cilat duan te merren me prodhim dhe me mallra
intermediare, te cilat do te ishin konkurrente ne
tregun global.
Kosovapress: Ne
vendet evropiane, si ne Gjermani, Angli, Zvicer,
Austri, Belgjike etj., bizneset e reja prej dy, tri,
pese apo edhe me shume vjet, nuk paguajne tatim, vetem
e vetem qe ato te fillojne ngritjen dhe zhvillimin e
tyre. Me vone ato paguajne te gjitha tatimet. Pse nuk
zbatohet edhe te ne nje praktike e tille?
Bedri Selmani: Dhe jo vetem kjo. Te gjitha
vendet e zhvilluara, ato ne zhvillim dhe ato te
pazhvilluara, jane duke krijuar masa te posaçme per
nxitjen e investimeve. Te gjitha vendet ne transicion
perpiqen te bejne sa me shume ne nxitjen e investimeve
per te zhvilluar ekonomite e tyre, duke e rregulluar
kete çeshtje me ligj.
Ligji per nxitje te investimeve ne keto vende eshte
shume stimulativ dhe nxites. Kosova nuk ka mundesi t’i
stimuloje bizneset me mjete financiare 2, 3 apo 5 vjet
etj., me rastin e punesimeve te reja, por ka mundesi
qe bizneset te cilat e bejne punesimin e numrit te
caktuar te punetoreve, te mos paguajne tatim ne fitim
per 10-12 vjetet e ardhshem.
Ato ndermarrje qe punesojne prej 10 deri ne 30
punetore, ato 10 vjet nuk kane nevoje te paguajne
tatim ne fitim. Ata qe punesojne mbi 50 punetore, nuk
paguajne tatim ne fitim per 12 vjet. Krejt kjo eshte
nje politike stimulative, qe nxit punesimin me te madh
dhe krijon mundesi te prodhimit dhe te eksportit.
Te gjitha keto ndermarrje do te paraqitnin bilancin e
tyre te suksesit ne menyre korrekte. Kjo do te
mundesonte rritjen e akumulimit te kapitalit fillestar
dhe rentabiliteti i tyre do te ishte real. Tani po
ndodh ikja nga tatimi ne fitim permes fryrjes
artificiale te shpenzimeve. Ne kete menyre pjesa
derrmuese e tyre nuk kane gjendje reale te
rentabilitetit.
Te gjitha keto politika e ligje stimulative, duhet te
harmonizohen me ligjin e tatimit ne te ardhura, me
ligjin e tatimit ne fitim, te doganave, per import te
lendes se pare dhe teknologjise. Ketu eshte
intervenuar ne disa raste, mirepo nuk eshte e
mjaftueshme. Kjo nuk do ta kishte cenuar bazen
buxhetore siç pretendojne disa ta paraqesin,
perkundrazi buxheti do te rritej.
Tash e kemi prezent dukurine kur prej vendeve te
zhvilluara, kapitali po kalon ne vendet ne zhvillim.
Rasti konkret eshte ai i reparteve prodhuese i NOKIA-s
ne Gjermani, e cila kompani trans-nacionale komplet me
repartet e veta teknologjike u shperngul ne Rumani,
vetem per shkak te kushteve dhe obligimeve fiskale me
favorizuese qe iu ofruan ne kete vend.
Ardhja e kapitalit nga vendet e zhvilluara ne Kosove
duhet jete strategjia kryesore e politikave fiskale
dhe kushteve tjera favorizuese. Kjo do te ndikoje ne
rritjen punesimit dhe ne zhvillim e qendrueshem
ekonomik.
Kosovapress: Ju si
ekspert i ekonomise dhe ligjerues ne Universitetin
“Victory”, kur mendoni se ekonomia e nje vendi eshte e
qendrueshme, duke u bazuar ne eksportin dhe importin e
atij vendi? Sa eshte e nevojshme qe eksporti ta
mbuloje importin, per te pasur nje vend ekonomi te
qendrueshme, derisa ka mendime se eksporti duhet ta
mbuloje importin ne minimum me 40%?
Selmani: Nje ekonomi qe te jete e qendrueshme, duhet
ta kete eksportin me te madh se sa importin. Qellimi i
çdo ekonomie nacionale ne kushtet dhe rrethanat e
rendit te ri global ekonomik, eshte qe te eksportoje
apo shes sa me shume mallra dhe sherbime ne tregun
global.
Kosoves do t’i duhet nje periudhe shume e gjate e
transicionit dhe e transformimit ekonomik, qe ta
arrije kete qellim. Kosoves do t’i duhen 25 vite
transicion dhe transformim ekonomik, duke pasur per
baze domosdoshmerine e ruajtjes se kontinuitetit te
reformave shoqerore-ekonomike.
Nuk duhet harruar se keta 18 vjet te shkuara per
ekonomine e Kosoves kane qene vite te shkaterrimit dhe
devastimit komplet te industrise, ndersa gjate kesaj
periudhe 25-vjeçare, Kosova do te kete plote sfida.
Renia e socializmit ne te gjitha vendet ish-socialiste,
ka ndikuar qe shume kapacitete industriale te mos jene
ne gjendje te hyjne ne rrjedhat e reja te tregut
global.
Kosovapress: Cilet
hapa, sipas jush, do te duhej t’i merrte Qeveria e re
e Kosoves, me qellim te daljes nga kriza ekonomike?
Selmani: Ne i theksuam disa nga problemet dhe
mundesite e daljes nga kriza ekonomike, por hapat e
pare qe duhet t’i marre Qeveria Thaçi, mendoj se duhet
te filloje me masat per stabilizimin ekonomik, sepse
vetem kjo mundeson daljen e vendit nga kriza ekonomike.
Instrumentet kryesore per stabilizim ekonomik jane qe
te sigurohet patjeter nje pakt social, ne mes te
sindikatave, punemarresve dhe qeverise. Kjo do te
siguronte qe te mos shkaktohet vullkani social. Mandej
te reformohet sektori social dhe te ndryshojne
politikat sociale, me qellim qe te krijohet nje
politike sociale dhe e sigurimeve ndryshe. Duhet
patjeter te reformohet sistemi i politikave fiskale,
qe nje pjese e te dhenave te BPSH-se te zvogelohet.
Me kete rast ne keto reforma do te mundesoheshin qe
shpenzimet e administrates te qeverise te zvogelohen
ne menyre optimale, duke mos u ndier mungesa e
efikasitetit ne funksionimin e sherbimeve publike.
Disa masa te tilla para disa ditesh jane marre.
Ne pame se si mund te kursehen dhe racionalizohen
mjetet, kurse ato mund te investohen ne kuadro
profesionale ekspertesh. Ne kete drejtim duhet te
mbahet stabiliteti i çmimeve, duhet pasur parasysh qe
ne treg te mos lejohen çmime monopoliste.
Ne anen tjeter, eshte shume e domosdoshme fillimi i
disiplines fiskale, duke ndryshuar politikat e
deritanishme fiskale. Pastaj duhet te filloje patjeter
funksionimi i politikave monetare, qe eshte ne harmoni
me procesin reformues te sistemit bankar.
Ne kemi nje sistem bankar, per te cilin po thuhet se
eshte stabil. Por bankat afariste kane normat me te
larta te kamatave ne Evrope. Prane ketyre kamatave nuk
mund te qendroje e as te filloje asnje aktivitet
biznesor.
Banka Qendrore e ardhshme e shtetit te Kosoves duhet
qe sa me pare te luaje rolin e saj. Ardhja e bankave
te jashtme dhe te fuqishme, ne tregun kosovar
financiar, eshte me se e domosdoshme, sepse kjo do ta
rriste oferten e kapitalit qe do te ndikonte ne renien
e normes se kamatave.
Pjese tjeter shume e rendesishme eshte te themelohet
sa me pare banka per kreditim te ndermarrjeve
eksportuese. Kjo banke do te quhej Banka per zhvillim
dhe rindertim e Kosoves.
Duhet te fillojne reformat pensionalo-invalidore, kur
eshte fjala te pensionistet, duhet te behet rangimi i
pensioneve, sipas asaj kush sa ka punuar dhe jo te
marrin te gjithe njesoj pensione. Edhe kjo ngritje e
pensioneve qe eshte bere nga qeveria e kaluar, prej 40
euro ne 75 euro, prape eshte ndihme sociale.
Njerezit nuk jane te interesuar per ndihme sociale,
ata qe kane punuar 40 vjet kerkojne pensionin e
merituar qe u takon me ligj. Mandej duhet te
shpejtohet procesi i privatizimit dhe te mundesohet
ristrukturimi i ndermarrjeve publike, ngase ato nuk
mund te qendrojne keshtu, sepse jane treguar jo
funksionale. Korporatizimi i kryer eshte vetem hapi i
pare, por i pamjaftueshem per funksionalizimin e tyre.
Mandej duhet te punohet ne drejtim te liberalizimit te
çmimeve, te cilat jane nen perkujdesjen e NP-ve. Ne
tri vjetet e ardhshem duhet te filloje te funksionoje
bursa e kapitalit. Pa bursen e kapitalit dhe pa
zhvillimin e tregut te kapitalit, ne nuk mund te kemi
zhvillim te qendrueshem ekonomik.
Ne duhet sa me pare te fillojme parapergatitjet per
fillimin e funksionimit te burses se kapitalit ne
Prishtine. Duhet patjeter te fillohet me reformat ne
arsim, shendetesi, etj. Ne fund duhet te implementohet
niveli i standardeve evropiane dhe te behet jetesimi i
ligjeve. /Intervistoi: Ahmet Pllana
JU MUND TE MIRRNI PJESE AKTIVE NE FORUM NESE JU
INTERSONE KJO TEME, DUKE KLIKUAR KETU!
(Autori eshte ekspert per marredhenie ekonomike
nderkombetare) |
