Mendimi kritik i Rexhep Qosjes per poezine e sotme shqipe

„Ne mendimin shkencor, mendim korrekt eshte ai qe ka redesi, si nga aspekti i ndershmerise intelektuale, ashtu edhe nga aspekti i zbatimit te mendimit shkencor ne praktike – dmth ne teknike.“  Erich Fromm

HYRJE

Ne kete punim objekt shqyrtimi eshte mendimi kritik i Rexhep Qosjes per poezine e sotme shqipe.
Akademik Rexhep Qosja i lindur me 25 qershor 1936. Historian i letersise, kritik letrar, prozator, dramaturg dhe ideolog i çeshtjes kombetare, autor i shume librave qe rreth dyzete vjet eshte aktiv ne letrat shqipe. Vepra e tij eshte me teper e orientuar ne aspektin historik, ne historine e letersise shqiptare, ai eshte marre edhe me letersine bashkekohore. Pasi qe poezia e sotme shqipe eshte pjese perberese e letersise se sotme shqipe, qysh ne fillim do te ishte e domosdoshme te njihemi me mendimin e tij per letersine e sotme shqipe.

Mendimin per letersine e sotme shqipe, Rexhep Qosja e dha ne kuader te studimit te letersise shqiptare ne pergjithesi, si historian i kesaj letersie, por njeherit edhe si kritik dhe themelues i kritikes shqiptare ne Kosove. Ne kohen kur e filloi veprimtarine ky kritik dhe historian i letersise shqipe; historia e letersise shqipe, kritika shqiptare ne pergjithesi, por edhe letersia shqipe ne Kosove, te tria, gjendeshin ne nivel te ulet, fillestar, qe te tria keto po i benin hapat e pare. Prandaj ne kete kohe do te duhej nje personalitet si ai ” i profesor Rexhep Qosjes, doajenit te studimeve historiko-letrare nder ne…” , qe t’i perballonte problemet e medha te vleresimit te drejte te tradites, por edhe ne hapjen e horizonteve te reja te letersise shqipe ne ato vite. Kur jemi ketu duhet te veme ne dukje edhe rolin negativ te ideologjizimit te kritikes nga kritika gjysmezyrtare, e cila bente perpjekje qe letersia e re ”socialiste” kosovare te shkeputej perfundimisht nga trungu kombetar, nga letersia e tradites, pra nga letersia kombetare. Ai letersine e sotme shqipe e shqyrtoi dhe e analizoi qe nga fillimi ne kuadrin e letersise kombetare, si vazhdim te kesaj letersie dhe si thellim te saj, si letersi qe rrenjet i ka ne letersine e Rilindjes dhe ne letersine e vjeter, ndersa koken ne letersine bashkekohore evropiane. Duke e shfrytezuar letersine e tradites, mitin dhe mitologjine kombetare e ballkanike, kjo letersi arriti te jape struktura te dendura poetike, siç eshte poezia e sotme shqipe, struktura te papara deri atehere ne kete letersi.

Akademik Rexhep Qosja nuk shkroi ndonje monografi te veçante per kete letersi, pothuaj se ne çdo veper kritike te tij pos; veshtrimeve, trajtesave dhe eseve per letersine e Rilindjes dhe ate te Pavaresise e te viteve ´30, ai trajtoi edhe autore, vepra e probleme te letersise se sotme shqipe, dhe vazhdimisht i verejti korrespondimet dhe distinksionet e letersise se sotme shqipe me letersine e tradites. Ai nuk e analizoi letersine ne baze te rregullave dhe principeve te mbyllura; ”Rregullat e tij nuk ishin te mbyllura, por te hapura mund te behet modifikimi e ristaurimi dhe leht te integrohet” vepra letrare. E percolli letersine e sotme shqipe, e dha fjalen e tij, por edhe e orientoi kete letersi . Ne kohen kur Rexhep Qosja doli ne skene, ne gjysmen e dyte te viteve ’60, letersia shqipe po oscilonte ndermjet te dy drejtimeve: i pari, drejtimi dogmatik socialist, qe synonte gjithe letersine ta fuste ne kallepet e nje romantizmi te rreme dhe te nje skematizmi vullgar dhe i dyti, rrymat eksperimentale, te cilat e sulmonin letersine nga jashte dhe per te cilat kjo letersi ishte ende e re per t’i asimiluar ato. Ne kete kohe paraqitja e tij ne skenen e kultures shqiptare, paraqitja e ketij intelektuali me horizont te gjere te veshtrimit, ishte me rendesi te madhe per zhvillimin e mendimit letrar, por edhe per praktiken krijuese ne Kosove. Perhere ne shkrimet e tij i kritikonte dukurite negative, ndikimet e paasimiluara, ideologjizimin etj., dhe vazhdimisht i hapte horizonte te reja per nje letersi autentike, te lire dhe te hapur ndaj letersise boterore. “... mund te themi, ku eshte diçka e re qe perpara ka qene. E re eshte edhe nje gje shume e vjeter qe eshte rikthyer, si psh. Arkaiken, te cilen e gjejme ne poezine e Romantizmit, edhe mund te jete krejt e re sikur metaforat absolute ne Liriken e shekullit 20, qe ne te dyten here si reprize ose perpunim apo rikrijim nga nje deshmi apo prove e vjeter,..Kritika letrare nuk i ka vlerat absolute, por ngritet nepermjet te pervojes se perhershme te krijimit te veprave letrare, te kerkimeve te larta e te lira shkencore, njohurive gjuhesore dhe kompetencat filologjike jane keto te cilat e udheheqin. ”

Edhe pse nuk u mor sistematikisht me letersine e sotme shqipe, i preku dhe i shtjelloi problemet esenciale te kesaj letersie. Por koha dhe rrethanat ne te cilat veproi, ndikuan qe Rexhep Qosja vemendje me te madhe t`i kushtonte letersise se sotme shqipe qe eshte krijuar ne Kosove e me pak asaj qe u krijua ne Shqiperi.

Ne shkrimet e tij, u mor me problemet e drames shqipe. Shkroi per dramat ”Shtate shaljanet” , te Ndreke Luces, per dramen ”Cuca e maleve” te Loni Papes, ”Toka jone” te Kole Jakoves etj. Ne keto pasthenie mendimi i tij anonte nga kritika sociologjike, ku konceptet dominuese ishin: lufta e se vjetres me te rene, lufta klasore, shfrytezimi i shtresave te varfera, drama e fshatarit, realizmi etj., por duhet te theksojme se edhe pse ne kete kohe nuk mundi te largohet nga kritika sociologjike, nga kjo ne asnje rast nuk do te dale nje kritike e angazhuar apo nje kritike mohuese. Akademik R.Qosja ndoqi nje rruge te ndermjetme ne kete drejtim.

Ne kritiken e tij, shqyrtoi edhe prozen e sotme shqipe. Ai trajtoi prozen e Hivzi Sulejmanit, te Shevqet Musarajt, te Jakov Xoxes, Ismail Kadarese, Anton Pashkut, Razi Brahimit, Elena Kadarese, Qamil Buxhelit etj. Ne keto shkrime i preku ekstremet ne letersine shqipe: nga skematizmi vulgar i realizmit socialist e gjer te skematizmi eksperimental. Nje kritike i jep skematizmit vullgar ne artikullin ”Artisti i pushtuar prej edukatorit” , ne te cilin per objekt shqyrtimi ka romanin e Razi Brahimit ”Kthesa te forta”. Por nje kritike totale i ben kritikes ideologjike e dogmatike ne artikullin ”Kritika pa estetike” per librin ”Kritika”, qe eshte botuar ne Prishtine si permbledhje nga disa libra kritike te Razi Brahimit. Ketu i ben nje kritike terminologjise politike dhe asaj ideologjike, qe zoteronte ne shkrimet e Razi Brahimit. Kritikonte ”analizen sociologjike dhe ideologjike”, qe gjendej ne te, ndarjen e heronjve ne pozitive e negative, ndarjen e vepres ne permbajtje dhe forme, reduktimin e vlerave letrare ne vlera ideore etj. Ndersa ne veshtrimin per prozen e Anton Pashkut Profesor Qosja i shqyrton ”mundesite”, por edhe ”kufizimet” e prozes eksperimentale. Ai me vetedije i shmanget panideologjizimit, por edhe paneksperimentalizimit, sepse te dyja ekstremet e demtonin rende letersine e re shqiptare.
Me deshire shkruan per vepra te ndyshme letrare, eshte skeptik dhe polemika te shumta ka bere rreth tyre. Pervojen e tij letrare e ndau me bashekohesit, por kurrsesi edhe rezultatet.


Mendimi i Rexhep Qosjes per poezine e sotme shqipe

Ne opusin e tij krijues R. Qosja shkroi veshtrime kritike, recensione e trajtesa per: Esad Mekulin, Enver Gjerqekun, Rrahman Dedajn, Ali Podrimjen, Azem Shkrelin, Din Mehmetin, Abdylaziz Islamin, Muhamet Kerveshin, Beqir Musliun etj.

Ne pergjithesi shkroi veshtrime dhe kritika per krijuesit ne Kosove, e nje numer me te vogel i shkroi edhe per ata qe krijuan ne Shqiperi. Kjo erdhi si rezultat i ndarjes regjionale te letersise shqiptare, si nje komunikim i penguar ne mes te ketyre regjioneve, por edhe si nje perpjekje per ta ngritur letersine e kesaj ane ne nivelin kombetar.

Per poezine e sotme shqipe Qosja shkroi qysh ne librin e pare ”Epizode letrare” ne vitin 1967, kur shkroi per poezine e Enver Gjerqekut, ne shkrimin me titull ”Poezija dhe pervoja”. Ne librin me trajtesa ”Dialogje me shkrimtaret”, te cilin e botoi me 1968, krahas shkrimeve per Zef Seremben, Naim Frasherin, Migjenin, Lasgushin, kemi edhe dy trajtesa per krijimtarine e dy poeteve tane bashkekohore , Esad Mekulit dhe te Enver Gjerqekut. Ne kete kohe ne Kosove krijuesit me te dalluar ishin keta dy poete qe u permenden me lart. Poete si Din Mehmeti, Rrahman Dedaj, Ali Podrimja etj., ishin ne hapat e pare te krijimtarise se tyre.

Ne veshtrimin per Esad Mekulin, kritiku thekson angazhimin e E. Mekulit ne letersine shqipe, angazhimin intelektual te tij, po edhe mungesat qe hasen ne krijimtarine e Mekulit. Esad Mekuli per Rexhep Qosjen ”asht poet i popullit dhe i problemeve te tij ma qenesore” . Ai, Esad Mekuli, ”flet ne veten e pare jo si individ i veçuem, por i mishnuem plotesisht me ndjenjat dhe vetedijen e Shqiptarit, si nji simbioze ndjenjash dhe aspiratash te perbashketa jetesore” . Ne poezine e Mekulit kritiku has edhe ne ”pasojat e zhdanovizmit dhe te kohes kur prej shkrimtareve kerkohej te glorifikonte ate, e cila kerkohej prej tij” Mirepo Esad Mekuli ndoqi nje rruge te veçante ne krijimtarine e tij, duke i ikur gjuhes bombastike, parullave te kohes, patetikes se larte etj.

Ne kete punim Profesori ben periodizimin e krijimtarise se E. Mekulit dhe vjen ne perfundim se ”poezia e tij eshte fenomen specifik i letersise sone” . Esad Mekuli bindjet e veta krijuese i formoi ne vitet ´30. Si bir i nje populli te vogel e te shtypur, ai u be krijues i ketij populli, kengetar i vuajtjeve dhe i shpresave te tij. Perhapja e ideve revolucionare lindte shpresa te ky popull per çlirimin kombetar. Mekuli u be poet vizionar per nje ardhmeri me te lumtur te popullit te tij dhe te njerezimit. Uni i tij krijues u shkri me unin e popullit dhe u be nje Une i shtypur, i perdhunuar, i vrare, i sakatosur, por edhe nje Une enderrues dhe kryengrites ne te njejten kohe.

Ndersa nje krijues tjeter i afirmuar ne poezine shqipe ishte Enver Gjerqeku. Ky poet i ri duke jetuar ne nje kohe dramatike per popullin tone, ne vitet ’50 dhe ’60, ben nje ikje, nje largim nga ky realitet dhe futet ne qenien e vet subjektive dhe i shpalon dhembjet shpirterore e fizike te tij. Ai shkruan nje poezi intime, por edhe autobiografike, shkurt nje autobiografi intime.

Ne librin ”Panteoni i rralluar” kemi nje varg recensionesh per poezine e sotme shqipe. Ne kete liber trajtohet poezia e: Musa Ramadanit, Azem Shkrelit, Ali Podrimjes, Hasan Hasanit, Milaim Berishes, Ibrahim Kadriut, Adem Zejnullahut dhe Rifat Kukajt.

Ne ç’drejtim angazhohet Rexhep Qosja ne kritiken e tij?
Ai qe ne fillim, ne recensionin ”Sentimentalizem anakronik” , qe i ben permbledhjes me poezi te Hasan Hasanit ”Dallge e verrinit”, kritikon ekzibicionet poetike, manierizmin dhe epigonizmin ne poezine e tij. Ne poezine e ketij autori, Qosja kritikon tradicionalizmin, te cilin e quan anakronik per ate kohe, pastaj kritikon sentimentalizmin dhe romantizmin. Figurat e lopeve, te qeneve, pulave, zogjve, pastaj te korrat, kullosat, etj., qe i gjejme ne poezine e ketij vellimi jane shenja te primitivizmit ne kulturen tone, ne ate kohe. Profesor Qosja ne poezine e Hasan Hasanit kritikon idealizimin e jetes patriarkale. Pastaj ne vazhdim kritikon edhe te metat formale qe hasen ne vargjet e ketij vellimi. Ne kete poezi kritikohet edhe anakronizmi i ndjeshmerise se autorit .Te gjitha ketyre cilesive te nje poezie te perenduar ai ia kunderve shprehjen moderne, e cila edhe duhet ta cilesoje poezine moderne. Ne fund te recensionit e, perballe qendrimin e tij me te ketij poeti: ” Ne vend te ndjenjes sentimentale lexuesit te sotem i duhet ndjenja e fuqishme, ne vend te shprehjes se flashket - shprehja asociative metaforike dhe simbolike”

Ne poezine e Azem Shkrelit, Rexhep Qosja kritikon moralizimet qe hasen ne disa nga poezite e ketij poeti: ”Toni didaktik, qe e rendon poezine e tij, mund te verehet edhe prej titujve te disa vjershave sikunder jane ‘Kater keshilla vetes”, "Çka mesova une”, " Porosia", por moralizuese jane edhe vjershat "Kurtha", "Kupa e Odinit", "Njerezit e te tjera” . Ne recensionin per Milaim Berishen, ai prape i ve ne thumb te kritikes moralizimet dhe udhezimet qe i hasim me bollek ne poezine e asaj kohe: ”Shkrimtaret qe ne njeren dore marrin skalperin per t’i zhdukur veset e ne tjetren dore çanten me ilaçe per t’i sheruar plaget e njeriut bashkekohor, jane bere monotone me ato moralizimet e tyre patetike, po aq sa jane bere te merzitshem edhe ata te tjeret qe vetem denesin dhe, te tulitur, e shikojne boten prej tinareve te tyre diogjeniane” . Ne poezine e ketij poeti dallon oscilimet ne mes te letersise realiste dhe asaj moderne, pastaj ndikimet e paasimiluara te literatures se lexuar.

Jo vetem njehere, Rexhep Qosja i kritikon keto te meta qe e percillnin poezine e sotme shqipe ne ato kohera. Poezia shqipe ishte ende e pastabilizuar dhe krijuesit e saj te shumten e herave, perkunder perpjekjeve te tyre, pesonin deshtime. Perkrahte vargun artistikisht te persosur dhe kritikonte ”lojen e fjaleve” , me te cilat disa krijues benin perpjekje te mbushnin zbrazetiren e tyre krijuese. Ne keto shkrime i kerkonte dhe i hapte rruge ”poezise se ardhme” , e perkrahte ndjeshmerine moderne ne poezine e Ali Podrimjes, ne te cilen haste ne nje ”refren modern poetik.” ( 127 ). Duke i kritikuar te metat, e drejtonte rrugen e poezise se sotme shqipe drejt nje poezie me prirje moderne. Ne recensionin ”Valle e simboleve”, qe e shkruan per vellimin poetik te Ali Podrimjes, posaçerisht ndalet tek ”simbolika e teresise” ( 123 ) qe e has ne strukturen e ketij vellimi. Per R. Qosjen simboli eshte vyrtyt i poezise, ndersa gjuha patetike ves. E para shenjon prirjen moderne, ndersa e dyta ate tradicionale. Poezite e ketij poeti mund te kuptohen vetem ne teresine e tyre, vetem ne kontekstin nga i cili buron kuptimi.

Nje sinteze te pare per poezine e sotme shqipe prej R.Qosjes, e hasim ne parathenien e ”Antologjise se lirikes shqipe”. Ketu per here te pare behet nje lloj periodizimi i letersise se sotme shqipe ne etapa. Estetika e ketyre viteve dallohej ”per kah theksi dogmatik dhe karakteri zyrtar” . Poezine e viteve te para te pasçlirimit profesori e perkufizon si ”poezi revolucionare publicistike” . Poezia shqipe e kesaj kohe nuk mund te lirohej lehte nga fryma retorike, sepse ishte niveli i ulet kulturor qe e kushtezonte zgjatjen e kesaj prirje. Ne rrafshin komunikativ edhe niveli i marresit, i publikut, e kushtezonte kete prirje: ”Duke pasur parasysh shendetin mental te masave te gjera te lexuesve, por jo sa duhet edhe shendetin artistik te poezise, autoret e saj me te drejte e shpallin tradite te veten ne radhe te pare poezine e viteve ´30, te cilen duke e vazhduar me synimet e saj progresive, e thjeshtesojne gjithnje e me teper” . Kjo poezi ne keto vite iu afrua me teper publicistikes poetike e dokumentacionit. Poezine e viteve ´50, me te drejte e karakterizon si zhurnalistike e agjitative dhe si nje poezi qe eshte ne nivel me te ulet se poezia e viteve ´30. Pra ne kete kohe ne vend qe poezia te numeronte perpara, kishte ecur prapa.

Por ndryshimet vijne me pas. Ne krijimtarine qe do te shkruhet ne vitet ´60, ze fill prirja moderne ne poezine e sotme shqipe. Lirimi prej didaktikes dhe agjitacionit i liron rrugen shprehjes moderne ne poezi. Kjo ndodh nder te tjera me pjekurine e poezise, me ndikimet e jashtme, me liberalizimin e marredhenieve ne shoqeri. Poetet e pare, te te cilet ndihet zeri i ri ne poezi, jane Enver Gjerqeku, Dritero Agolli,Ismail Kadare, Fatos Arapi, Din Mehmeti, Vehbi Skenderi etj. Profesor R. Qosja e quan poezi te brezit te dyte te pasluftes. Ketu fillon trajtimi i letersise shqipe si letersi kombetare, qe s’njeh kufinj. Ne kete etape poezine shqipe e karakterizon degezimi, pasuria, llojllojshmeria dhe guximi i trajtimit te temave te ndryshme. Poezia e D. Agollit definohet si lirike e idese kolektive, poezia e A. Shkrelit meditative, e Ismail Kadarese dhe e Rr. Dedajt asociative, ndersa e F. Gunges si lirike e simboleve bashkekohore etj., dhe perfundon me konstatimin se ”poezia shqipe eshte sot me e pasur me permbajtje, me shprehje e me gjeste se kurre perpara” .

Ne kete parathenie, kritiku shprehet edhe per poezine e brezit me te ri. Perveç poezise se etapes se pare, te cilen e emerton si etape e viteve´50, kur permend brezin e dyte dhe brezin me te ri, ai nuk i permend vitet fare. Ne poezine e brezit me te ri dallon dy prirje ose siç i quan dy linja: ”linja e racionalizmit te tepruar dhe linja e iracionalizit te pakontrolluar, me ç’rast linja e pare ruan nje gjendje statike te vargut tradicional, kurse e dyta eshte akoma e rende qe ta asimiloje gjuha shqipe” . Ne kete parathenie, Rexhep Qosja flet edhe per fenomenin e hermetizmit ne poezine e sotme shqipe.

*

* *

Mbi hermetizmin

Ne poezine shqipe, ne vitet ’70, u shfaq fenomeni i hermetizmit, i cili kishte dallim te madh me shfaqjen e ketij fenomeni ne letersite e medha te Evropes. Kete fenomen qe ne fillim profesor Rexhep Qosja e vleresoi me te drejte si diç qe ne poezine tone ka hyre nga jashte dhe jo si inkuadrim te tij te natyrshem ne kete poezi. Ndersa ne poezine evropiane hermetizmi shenon nje stad te kesaj poezie, ne letersine shqipe me teper shenjonte ne kete kohe ndikimet e jashtme te paasimiluara se sa nje vetedije krijuese.

Kur jemi te dukuria e hermetizmit duhet cekur se ky u denua edhe nga kritika e realizmit socialist, e cila synonte te shpjegonte anen sociologjike te fenomenit, ndersa R. Qosja hynte drejtperdrejt ne problemet letrare, ne problemet e artit si te tille. Keshtu, ne artikullin per vellimin poetik te Musa Ramadanit, ”Mekatet e Adamit” , me titull ”Artikulim i ri poetik”, veren disporporcionin ne mes te asaj çka synojne poetet tane ne ate kohe dhe rezultateve qe arrijne me kete rast. Ne poezine e tij ”…nuk mund te verehen gjurmat e figuracionit te njohur alogjik te surealizmit. Vargun e tij e ben hermetik jo figura, jo aq pesha meditative e tij, sa perpjekja e selitur qe te jete doemos hermetike me paradokse abstrakte filozofike, me çka ne te vertete kompromitohet kuptimisht poezia e permbledhjes ”Mekatet e Adamit”. Per dukurine e hermetizmit ne poezine e sotme shqipe kritiku shfaq mendimin e tij edhe ne ”Antologjine e lirikes shqipe”. Edhe ketu ai shprehet se kjo dukuri ne poezine shqipe nuk eshte diç e natyrshme, po diç qe hyn si ndikim i paasimiluar nga jashte: ”Prej kesaj poezie, e cila efektin e vet me te madh e mbeshtet ne organizimin gjuhesor te vargut, ata mberrijne t´i kapin, kryesisht, idete, qe ne rastet me te shpeshta s'i kane mjaft te qarta per shkak te karakterit te tyre metafizik, e jo edhe menyren e organizimit gjuhesor dhe muzikor te vargjeve. Jo aq rralle ndikimet e ketilla, te paasimiluara si duhet dhe sa duhet, sjellin ate hermetizmin e plote te nje pjese te lirikes sone, qe nuk ka asgje te perbashket me hermetizmin e poeteve prej te cileve jane ndikuar, sidomos te atyre poeteve te medhenj evropiane, qe prej simbolizmit e kendej fshehin nje nentekst te pasur brenda struktures se nderlikuar te vargut te tyre”

Hermetizmi ne ato vite ishte me teper shenje e papjekurise poetike se sa vlere e poezise. Kjo dukuri shfaqet ne letersite e ngritura dhe eshte shprehje e levizjes se poezise nga sferat e njohura ne te panjohurat, si pakenaqesi ndaj stadit ekzistues te saj.


*


* *

Me gjeresisht profesor R. Qosja u ndal ne veshtrimet per poezine e Enver Gjerqekut , pastaj ne krijimtarine e Din Mehmetit dhe ne krijimtarine e Rrahman Dedajt .

Ne veshtrimin eseistik per E. Gjerqekun, ”Enver Gjerqeku (1928)”, kritiku gjeresisht e shtjellon mendimin e tij per tri permbledhjet e para poetike te Gjerqekut. Ne kete shkrim ai e percjell hap pas hapi verbin poetik te Gjerqekut, ndalet ne pikat qenesore te krijimtarise se tij. Veçorite e kesaj krijimtarie si melankolia, subjektivizmi i theksuar dhe notat e dhimbjes me te cilat ngjyrosej verbi i ketij poeti ne vellimet e para, me vone edhe se i ruan ne mase me te vogel keto veçori, do te shkoje duke e stabilizuar shprehjen poetike me nje ndjeshmeri qe i afrohet shprehjes moderne. Me tej Rexhep Qosja do te kerkoje ne kete poezi veçori dhe prirje te reja siç eshte rruga ekzistenciale, te cilen e ndjek subjekti lirik i Gjerqekut, poezia refleksive dhe simboliste, domethenia metaforiko - simbolike, metamorfozat poetike, relacionet simbolike, toni ironik etj., qe e shenjojne prirjen dhe ndjeshmerine moderne ne poezi. Edhe ne permbledhjen e fundit ”Blerimi i vonuem”, ne te cilen kritiku sheh nje ngritje cilesore. Poezia e Gjerqekut nuk eshte liruar ende nga ”elementet e retorikes dhe te romantizmit” . Ne kete shkrim ai flet edhe per formen e vargut, vargun e lire dhe ate te lidhur, per keqperdorimin e vargut te lire dhe kthimin e interesimit te Gjerqekut per vargun e lidhur, konkretisht per sonetin.

Qysh ne kete shkrim flet Profesor Qosja per hermetizmin, qe eshte shprehje me teper e ndikimit te jashtem ne letersine shqipe sesa nje vlere e saj. Ne poezine e Gjerqekut ai heton nje ”hermetizem te bute”, qe shenjon nje rruge te mesme ne kete drejtim: as qartesi gjer ne fund, as varg te mbyllur nga lexuesi.

Ne fund mund te themi lirisht se: ky shkrim dhe shkrimet tjera qe gjenden ne kete liber, megjithe te metat qe i ka, paralajmeron kritikun e ardhshem me vizion te qarte dhe vetedije te larte letrare, i cili me kompetence do te shprehet per fenomenin e quajtur letersi, si ne planin historik ashtu edhe ne ate bashkekohor.

Ne veshtrimin per poezine e Din Mehmetit, ne librin ”Shkrimtare dhe periudha”, shihet nje ngritje cilesore ne kritiken e R. Qosjes, nje stabilizim dhe nje koncizitet te shprehjes. Ne kete veshtrim ai shkruan per pese vellimet e Din Mehmetit, te shkruara gjer ne ate kohe: per permbledhjet ”Ne krahe te shkrepave”, ”Rini diellore”, ”Dridhjet e drites”, ”Heshtja e kallur” dhe ”Ora”.

Sikurse ne permbledhjet e para te E. Gjerqekut, ashtu edhe ne permbledhjet e para te D. Mehmetit kritiku i has te metat foshnjore qe e percollen kete poezi ne fillimet e saj. Nje nga te metat e kesaj poezie ne fillet e saj ishte entuziazmi qe e shoqeronte ate, pastaj temat sentimentale si fati i dikurshem i gruas dhe fati i vuajtur i malesorit, po ne te kaluaren sepse ne prezentim shoqeria demagogjike socialiste e konsideronte se i ka zgjidhur problemet, si te gruas ashtu edhe te fshataresise se varfer. Ne shprehje kete poezi e shoqeronte patetika emocionale dhe retorika e shprehjes. Pastaj si e mete e kesaj poezie ne fillimet e saj ishte edhe nje lloj sentimentalizmi qe depertonte ne poezine e sotme nga nje pjese e poezise tradicionale, qe zinte vend jo vetem ne poezine e Din Mehmetit. Keqperdorimi i vargut te lire eshte nje e mete tjeter e kesaj poezie e cila ketu shenjohet si prozaizem ne poezi . Kete te mete R. Qosja e emerton edhe me nocionin ”vjershe narrative”, ndersa ne ndjeshmeri artificialiteti eshte ai qe e demton kete poezi. Nga kjo si rrjedhoje do te jete shkrimi i vargjeve te renda, te dhunuara dhe artificiale. Formulimi aforistik paradoksal i mendimeve ne vargje si dhe zhurnalizmi poetik e demtojne kete poezi.

Vlerat ne poezine e Din Mehmetit jane ato qe i ngadhnjejne te metat. Nder shenjat e para te ketij ngadhnjimi, sipas kritikut, eshte harmonia dhe balancimi ne mes te imagjinates poetike dhe ndjenjave te krijuesit ( 358 ), pastaj ndjenja brenda struktures ritmike dhe figurative te vargut ( 360 ), ne asociacionet qe degezohen brenda metaforave ( 360 ). Ne vazhdim, kritku shtjellon distinksionin ne mes te poezise tradicionale dhe asaj moderne. Pasi jep shenjat e tradicionales ne poezine e sotme, ai metaforen e shenjon si bazen e poezise moderne. Sipas tij poezia moderne eshte e bazuar ne metaforat dhe asociacionet qe rrjedhin prej tyre . Metaforizimi i gjuhes poetike ( 363 ) shenjon ngritjen cilesore te poezise se sotme shqipe, shenjon modernitetin e tij.

Si njera nga vlerat e poezise se sotme dhe poashtu edhe te poezise se D. Mehmetit, R. Qosja shenjon kontinuitetin e tyre me poezine e tradites. Per te qene me te vertete poezi ajo duhet ta ruaje kontinuitetin me traditen, por edhe ta tejkaloje kete tradite.

Me poshte ai flet per tragjiken ekzistenciale qe e has ne fatin e subjektit lirik, per unazat e metaforave ( 361 ), qe e shoqerojne shprehjen poetike te Din Mehmetit, per shprehjet e qelluara simbolike, krijimin e simboleve nga perseritja e metaforave dhe per simbolet e pavarura. Kthimi i poezise ne figure, identifikimi i saj me metaforen, kjo eshte shkalla me e larte e shprehjes figurative ne poezine e sotme shqipe. Si shenje e modernes ne kete poezi eshte edhe dendesia metaforike dhe domethenia simbolike e vargut ( 345 ). Perveç shprehjes simbolike ne poezine e D. Mehmetit hasim edhe ne numrin simbolik, qe e rivitalizon nga krijimtaria popullore. Ne kete poezi ai percjell shtegtimin e subjektit lirik midis vetedijes mitologjike dhe shprehjes moderne poetike ( 359 ).

Ashtu siç bente distinksionin ne mes te tradicionales dhe te modernes, ne veshtrimin per E. Gjerqekun dhe ne ate per Din Mehmetin, ai ben distinksionin ne mes te lirikes subjektive dhe lirikes objektive.

Angazhimi i D. Mehmetit emertohet si angazhim universal, perkunder faktit qe ne ate kohe ne rend te dites ishte angazhimi klasor.

Per krijimtarine e Rrahman Dedajt, Rexhep Qosja shkroi nje veshtrim te gjate me titull ”Poetika e risemantizimit” , ne te cilin gjeresisht i analizoi vellimet e ketij krijuesi prej te parit ”Me sy kange” te botuar me 1962 e gjer tek i katerti, ”Etja”, te botuar me 1973 dhe i pesti ”Gjerat qe s’preken” te botuar me 1980.

Kete veshtrim e fillon me te arriturat e teorise se receptimit e cila si kriter te vleresimit te vepres letrare ka lexuesin ose thene me mire pritjen e vepres nga lexuesi. Nocionet e perdorura nga Qosja, si ”intensiteti i receptimit” ose ”fati receptiv i veprave letrare” ose ”studimi historik i receptimit”, ne tekstin e pare me titull mjaft domethenes ”Horizontet e pritjes”, per krijimtarine e Rr. Dedajt hapin nje horizont te ri te vleresimit te vepres letrare te ne. Me tej hyn ne analizen e tekstit letrar, nga vepra e pare gjer tek e katerta, duke i analizuar evoluimet e krijimtarise se Dedajt.

"Krijimtaria e Dedajt u ngrit se bashku me krijimtarine e bashkekohanikeve te tij dhe pak a shume kaloi neper ato shkalle qe kaluan edhe veprat e tyre, por ne kete drejtim vepra e tij i kishte edhe specifikat e veta. Keto specifika do te shihen ne aspektet e reja te vrojtimit te faktures poetike, disponime te reja lirike, te bazuara ne nje simbolike me te sistemuar poetike…" si vlera te reja te kesaj poezie do te permenden simbolika dhe mitologjia mbi te cilat do te krijohet poezia e Dedajt. Keto do te jene shenja qenesore te struktures se kesaj poezie. Kur jemi ketu, shohim se R. Qosja shtjellon raportin e figuracionit ne strukturen e vepres me hermetizmin, qe kishte filluar te depertonte ne poezine shqipe, pastaj drejtpeshimin ne mes te tradites kombetare dhe te sensibilitetit modern, ne krijimtarine e poetit. Duke e veshtruar kete poezi ne kontinuitet ketu, ne tekstin ”Prej poetikes se lirizmit deri te poetika e ironise” percillen nderrimet ne strukturen poetike, te cilat e karakterizojne poezine e sotme shqipe ne kalimin nga vitet ’60 ne vitet ’70.

Ne disa faqe ne vazhdim kritiku shqyrton qendrimin e poetit ndaj krijimtarise, ndaj vargut. Margjinalizimi i letersise dhe i artit ne boten bashkekohore eshte nje problem me vete. Per poetin vargu eshte trashegimtar i gezimeve dhe i dhembjeve, i dyshimeve dhe i shpresave te tij: ”Vargu poetik, sipas pikepamjeve te tij, mund te jete deshmi e drames intime te krijuesit te tij duke qene njekohesisht, deshmi e se kaluares, e trashegimise, e historise” . Edhe qendrimi ndaj krijimtarise ndryshon nga vellimi i pare e i dyte ne te tretin e sidomos ne te katertin. Ne vellimin poetik ”Etje” vargu na del me sintagme te re, ”vargu kryeneç”. Ne kete kohe vargu i tij me nuk eshte ai vargu transparent i permbledhjeve te para, por eshte nje varg me i rende, me kryeneç me formen, me figuracionin, me kryeneç me me semantiken e tij. Kalimi i poetikes nga intimizmi ne ironi shenjon kalimin ne poetiken moderne, qe e perjetoi poezia shqipe ne vitet ’70, e pjese e se ciles eshte edhe poezia e Dedajt.

Ne pjesen qe vazhdon, ”Semantika e hapesires”, kritiku shtjellon nocionin kohe ne poezine e Dedajt. Gjeografia e poezise se ketij poeti plotesohet me levizjen imagjinative te subjektit lirik neper te. Hapesira ketu merr kuptim figurativ duke marre konturat konkrete te vendlindjes, por qe rrezaton nje kuptim me te gjere, nje kuptim me universal. Edhe ketu jepen shenjat dalluese te poezise se Dedajt. Ketu vendlindja poezise nuk i jep ngjyra te sentimentalizmit apo te nje ndjeshmerie folklorike, por perkundrazi ”poezia e Rrahman Dedajt kur e kur ngritet ne nivelin e meditimit modern poetik mbi fatin e njeriut te asaj hapesire” . Nuk eshte veshtire qe te ”zbulohet” se pas fatit te subjektit lirik fshihet fati i shqiptarit, te cilit ia caktojne hapsiren te tjeret, ne te kaluaren dhe ne te sotmen e tij.

Hapesiren e subjektit lirik e mbeshtjell koha e cila eshte me e gjere sepse perfshin te kaluaren dhe te sotmen, kohen subjektive, pra ate te perjetuar subjektivisht nga ai: ”Hapesira dhe koha jane dimensione objektive qe konkretisht e ndriçojne qenien e tij” . Rrezatimet semantike te hapesires dhe te kohes jane te kushtezuara ndermjet veti. Edhe ketu Rexhep Qosja ben dallim ne mes te nocionit te kohes ne poezine e vellimeve te para poetike te Dedajt dhe te atyre te mevonshme. Ne fillimet e kesaj krijimtarie shquhej koha subjektivisht e perjetuar, ndersa me vone subjekti lirik e persiat kohen permes monumenteve te saj autentike, e jo permes kohes subjektive. Tani subjekti lirik i kesaj poezie ”eshte nje memorie e vertete mitologjike dhe historike” . Koha objektivizohet permes monumenteve te saj sikunder jane. Guri i lashtesise, Koka e Apollonit, Butrinti, fyelli, duvaku i nuses etj., por edhe permes baladave, legjendave, perrallave etj.

Nder simbolet, te cilat R. Qosja analizon ne krijimtarine e Dedajt jane simboli i gurit, i shiut, i eres dhe ai ures. Permes simbolit te gurit ”koha merr trajten e objektit material, kurse objekti material ruan trajten e kohes…" . Kritiku ben ketu distinksionin ne mes te kohes se subjektivizuar dhe te kohes se objektivizuar ne poezine e Rr. Dedajt duke i dhene perparesi kesaj te fundit: ”koha e objektivizuar eshte koha qe flet me se shumti, me fjale te tjera koha e objektivizuar eshte koha me autentike qe objektivisht e mbulon hapesiren e subjektit lirik…” Koha ne poezine e Dedajt behet nje dimension i manifestimit meditativ te subjektit lirik, por ky dimension dallon mjaft nga dimensioni i poezise e cila perhere ngelet ne figurimin subjektiv te saj. Figura tjeter qendrore e Dedajt, ura, inkuadrohet lirshem ne mitologjine poetike te tij: Ura, qe simbolizon idene e kontinuitetit, behet ide kryesore, qe inkuadrohet ne mitologjine poetike, duke u bere nje prej dimensioneve me te rendesishme semantike te faktures se poezise se tij” . Ne keto monumente te kultures shpirterore, siç jane guri dhe ura, Rexhep Qosja sheh dimensionin metafizik ne poezine e tij.

Ne pjesen ”Struktura e mitologjise poetike” shenjohet struktura e poezise se Rrahman Dedajt me mitologjine, e cila ne te njejten kohe eshte e lashte dhe moderne. Miti dhe simboli sikur ne poezine me te re te ketij poeti shquhen, dalin ne radhe te pare dhe keshtu behen shenjues te poetikes se tij. Keto dy figura, mitike dhe simbolike, tani qendrore ne krijimtarine e tij, lidhen me hapsiren dhe kohen, pra keshtu ”krijojne nje varesi te kuptimit poetik…” Depertimi ne poetiken mitike behet jo vetem permes figurave, por edhe permes numrave. Ne vellimin ”Gjerat qe s’preken”, poezite e te cilit kane numrin fiks te vargjeve 13, ky numer: ”behet, keshtu, indikator, çeles deshifrues i ndjenjes, respektivisht i botekuptimit te tij” . Numrat, legjendat, baladat, mitet dhe simbolet sikunder jane Fjala, Etja, Lulja, Emri, Guri, Balada, Legjenda, Perralla, Ura, Zjarri, Uji, Hena, Toka etj., krijojne sistemin e simboleve, respektivisht mitologjine poetike.

Simbolet ne kete poezi ndahen ne simbole konstante dhe jokonstane, ndersa struktura simbolike e tij eshte dinamike dhe per kete shkak numri i simboleve jokonstante eshte me i madh se ai i simboleve konstante. Me tej poetika e Rr. Dedajt perkufizohet si poetike e risemantizmit ne pjesen ne vazhdim te ketij veshtrimi. Shtimi i simboleve individuale, kontekstuale, por edhe shtresimi i ri semantik i simboleve konstante tregon dinamiken strukturore te kesaj poezie, ne sistemin simbolik te se ciles ”simboli konstant dhe simboli kontekstual ndikojne ne njeri-tjetrin ne drejtime te kunderta: ne drejtim te universalizmit, respektivisht ne drejtim te kontekstualizmit semantik dhe, rrjedhimisht, artistik” . Ketu analizohet simbolika e kulles, e cila ne kontekste te ndryshme rrezaton kuptime te reja, si psh. ne poezine ”Femija” kulla simbolizon vetmine, izolimin, heshtjen e simbolit lirik, ne poezine tjeter ”Ai i lagjes se fundit”, ajo behet simbol i objektit te kercenuar prej izolimit te vet, ndersa ne poezine ”Letra e peste” kulla ”perploteson lektisjen e subjektit lirik per vendlindjen” . Ne vazhdim analizon simbolin e Rrashtes, te unazes, simbolin e Zogut, pastaj analizon poezite, te cilat i quan antologjike, ”Perralla per vashen”, ”Perralla per nusen” dhe ”Perralla per gruan” te permbledhjes ”Etje”. Ne keto poezi shprehet me se miri poetika e risemantizimit kur simbolet tadicionale, konstante, siç jane Vasha, Nusja dhe Gruaja, kthehen ne simbole kontekstuale: ”Keshtu, poezia e tij semantikisht intensifikohet deri ne maksimum. Kuptimi i poezise se Dedajt do te mbetet i pazberthyer nese nuk hetohen Dhe, keshtu, nje poezi e struktures dinamike figurative behet poezi e struktures polisemike” . Ne vazhdim analizon simbolin e Rrashtes, te unazes, simbolin e Zogut, pastaj analizon poezite, te cilat i quan antologjike, ”Perralla per vashen”, ”Perralla per nusen” dhe ”Perralla per gruan” te permbledhjes ”Etje”. Ne keto poezi shprehet me se miri poetika e risemantizimit kur simbolet tradicionale, konstante, siç jane Vasha, Nusja dhe Gruaja, kthehen ne simbole kontekstuale: ”Keshtu, poezia e tij semantikisht intensifikohet deri ne maksimum. Dhe, keshtu nje poezi e struktures dinamike figurative behet poezi e struktures polisemike” . Kuptimi i poezise se Dedajt do te mbetet i pazberthyer nese nuk hetohen elementet themelore te sistemit te tij simbolik, nese nuk do te zberthehet mitologjia e saj poetike. Çdo simbol, çdo mit mund te kete kuptim vetem ne kontekstin e caktuar te sistemit. Por, figura eshte percaktuesja e karakterit te struktures se poezise se tij. Poezia e Dedajt eshte poezi e hapur: ”Duke e bazuar, keshtu, thenien e vet ne figuren, ne te vertete duke i dhene mundesi realizimi poetik botes materiale, ne njeren ane, kurse mitit dhe simbolit, qe s’jane tjeter perpos perfytyrim i konkretizuar i asaj bote materiale, ne anen tjeter, Rrahman Dedaj ne poezine e tij, praktikisht, i jep mundesi botes te flase vete” .

Nje tjeter problem qe shtrohet ne kete veshtrim eshte problemi i kontinuitetit, qe e karakterizon krijimtarine e Dedajt. Ky poet me vetedije ne poezine e tij i inkuadroi figurat materiale dhe shpirterore kombetare, por menyra se si u inkuadruan ato ne strukturen e tekstit te tij eshte moderne.
Ky veshtrim per poezine e Rrahman Dedajt eshte kulmi i kritkes, eshte veshtrim antologjik ne kritiken shqiptare.

Periodizimi i letersise se sotme shqipe

Ne librin ”Prej tipologjise deri te periodizimi”, ne tekstin ”Struktura e transformeve”, tekst qe ka strukturen e nje monografie te rrudhur, Qosja e shtjellon ne pergjithesi strukturen e letersise se sotme shqipe te krijuar ne ish-Jugosllavi ne me teper se tri dekada. Gjate kesaj kohe letersia e sotme shqipe u zhvillua ne etapa te ndryshme, krijoi struktura te caktuara dhe ne te moren pjese tre breza krijuesish. Rexhep Qosja ne periodizimin e letersise shqipe si kriter kishte kriterin estetik dhe e hodhi si jo tepershtatshem kriterin ideologjik, qe mbizoteronte ne kritiken shqiptare qe u zhvillua ne Shqiperi, por edhe te nje pjese te kritkes shqipe kendej kufirit.

Gjate tri dekadave te zhvillimit te letersise se sotme shqipe u zhvilluan tri gjinite letrare: poezia, proza dhe drama, mirepo mbizoteroi poezia. Ky fakt kushtezoi qe edhe R. Qosja ne etapezimin dhe ne karakterizimin, qe i beri letersise se sotme shqipe, emertimin per keto etapa e mori nga fusha e poezise, sepse kjo e fundit e perfaqesoi letersine e sotme shqipe per tri dekadat ne fjale.

Kritiku ne kete veshtrim e shqyrtoi kohen ne te cilen u zhvillua kjo letersi, rrethanat shoqerore, historike, faktorin subjektiv, krijuesin, rrymat ideologjike dhe letrare qe paten ndikim ne kete kohe etj., kushtet specifike neper te cilat ka kaluar kjo letersi etj.

Ai letersine e sotme, qe u krijua ne Kosove, e ndau ne tri etapa:

1.Struktura e didaktikes dhe e patosit,

2.Struktura e realizmit dhe e lirizmit, dhe

3.Struktura e mitit dhe e simbolit;

Ne etapen e pare poezia e sotme shqipe ne Kosove, me teper u shkrua neper revista dhe gazeta sesa ne permbledhje te veçanta.

Poezia e etapes se pare, siç shihet nga titulli: ”Struktura e didaktikes dhe e patosit”, ne kete kohe, e kushtezuar edhe nga niveli i ulet i krijuesve edhe nga kushtet specifike neper te cilat kaloi, ishte nje poezi pa ndonje vlere te larte artistike.

Unidimensionaliteti e karakterizonte kete poezi: ”Kurre me teper se ne kete kohe poetet shqiptare nuk i kane shembellyer njeri-tjetrit dhe kurre me teper nuk eshte prridhur, vetedijshem apo pavetedijshem individualiteti krijues poetik” . Me poshte R.Qosja e karaktrizon kete poezi si mobilizuese, optimizmin, qe patjeter duhej ta permbante letersia, patetiken dhe kthjelltesine didaktike qe e pershkonte ate. Te gjitha keto ishin shenjat qe e karakterizonin letersine ne vitet pesedhjete:”…poezia shqipe deri ne gjysmen e dyte te viteve ´50 mbetet, ashtu, poezi stereotipe me frymezime ose ideologjike dhe me shprehje tradicionale dhe, kryesisht retorike” . Ne pengimin e zhvillimit te kesaj poezie ndikuan shume faktore, por dy ishin me kryesore ne kete drjtim :

1.Ideologjizimi i poezise, kerkimi qe me çdo kusht t`i sherbeje politikes se dites, ideologjise se klases punetore, ndikimi me çdo kusht ne vetedijen e masave, shabllonizimi etj., dhe

2.Niveli i ulet kulturor, te cilit kjo poezi duhej t`i pershtatej me renien ne didaktizem si ne kohen e Rilindjes Kombetare. Mirepo, me kalimin e kohes, me ngritjen e marresit ne nje shkalle me te larte kulturore dhe me ngritjen e krijuesit ne aspektin teorik dhe praktik. Aty nga fundi i viteve `50, fillon nje ndryshim ne poezine shqipe ne Kosove e cila paralajmeron etapen tjeter, etapen e dyte ne letersine e sotme shqipe ne Kosove.

Kete etape kritiku e karakterizon si ”Strukture te realizmit dhe lirizmit ”.Ne kete etape, qe ngerthen vitet ‘60, letersia e sotme shqipe ngritet ne nje nivel me te larte.

Ne vija te pergjithshme shtjellon poezine e kesaj etape dhe me gjeresisht ndalet ne poezinee E. Gjerqekut, D. Mehmetit, A. Islamit, M. Kerveshit, F. Gunges dhe A. Shkrelit, te cilet ishin perfaqesuesit kryesor. eshte kjo poezi qe shenon ngritjen cilesore te poezise se sotme shqipe ne Kosove. Nga nje strukture e thjeshte, ne etapen e pare, ne kete etape poezia eshte ”nje strukture relativisht komplekse poetike” . R. Qosja e vlereson lart rolin e poeteve kosovare ne kete kohe (ne vitet`60): ”ata u kushtohen perjetimeve intime, subjektive dhe, ndonjehere, autobiografike, duke e larguar ashtu shikimin prej ngjarjeve te jashtme, aq karakteristike per etapen e pare ” . Dukuri negative te kesaj kohe e quan meditimin, qe ne fund te fundit perfundon ne moralizimin dhe sentenciozitet. Poezia e kesaj kohe sikur e krijon ate uren kaluese nga poezia e didaktikes dhe e patosit ne poezine e mitit dhe te simbolit, qe shenon modernen ne poezine e sotme shqipe e qe eshte krijuar ne etapen e trete.

Letersine ne etapen e trete e emeron me sintagmen ”Struktura e mitit dhe e simbolit”.

Ne kete etape letersia shqipe behet e vetedijshme per vetveten, per funksionin e saj estetik Tani ajo eshte e liruar plotesisht nga ”detyrat”qe i mvisheshin asaj ne periudhat e meparshme : ”Ne etapen e trete ajo per here te pare eshte letersi qe pretendon te jete e vetedijshme per veten…” Ne vazhdim i numeron meritat e poezise shqipe ne kete etape: ”Poezia shqipe e kesaj etape don te jete poezi, vertet, meditative, intelektuale ne pjesen me te madhe te rasteve, ne te cilen do te gershetohen, do te shkrihen e do te sintetizohen e kaluara dhe e tashmja, e shemtuara dhe e bukura, subjektivja dhe objektivja, kombetarja dhe universalja” . Kalimi ne simbol dhe mit shenon kulmin e zhvillimit te struktures se poezise se sotme shqipe, por si simboli ashtu edhe miti jane te lidhur fort per kulturen shpirterore autoktone te njeriut te ketyre aneve: poetet bejne perpjekje te gjejne fakturen autoktone, origjinale, ose historike, ose mitologjike…” Ne kete kohe kemi ”manifestimin e vetedijes estetike” e cila behet dominuese, pastaj kthimi ne burimet autoktone, zgjerimi tematik, njohja me vlerat e letersise evropiane, ben qe poezia shqipe te kaloje ne zona te cilat per etapat e meparshme kishin qene te panjohura.

Si krijues reprezentues te kesaj etape, Rexhep Qosja trajton poezine e Rr. Dedajt, B. Musliut, M. Ramadanit dhe S. Hamitit, ndersa perciptazi i permend disa poete te tjere. Te keta ve ne pah vlerat dhe antivlerat, veprat e krijuara dhe ato te emituarat. Por nuk i permend shume poete te etapes se dyte, te cilet vazhduan edhe ne etapen e trete te krijojne vepra me vlera te pamohueshme. Venia ne pah e veprave te krijueseve qe kane filluar te shkruajne nga fundi i viteve ‘6o, dhe atyre qe vazhdojne te shkruajne ne vitet ‘70, ndersa heshtja e veprave te; Din Mehmetit, Azem Shkrelit, Ali Podrimjes etj., sikur i ndane etapat mekanikisht.

Nje e mete, dhe bile kryesore, e tipologjizimit te letersise shqipe ( e edhe poezise shqipe ) nga Rexhep Qosja, ishte kufizimi i tij vetem ne letersine qe u krijua ne ish Jugosllavi. Tipologjizimi ndaras i kesaj letersie nga letersia qe u krijua ne Shqiperi, sikur e ul vleren e ketij studimi. Kur jemi ketu duhet permendur se kete gabim e permiresoi Agim Vinca ne monografine ”Struktura e zhvillimit te poezise se sotme shqipe ( 1945-1980)”, ku poezine e sotme shqipe e studioi si nje teresi pa marre parasysh kufinjt, qe i ndajne shqiptaret ne mes tyre.

Duke e marre parasysh veprimtarine e tij te perqendruar kryesisht me studime historiko-letrare, kuptohet se kjo ishte nje skaj apo pjese e veprimtarise se tij, sa te gjate aq te gjere.

Me kete pune pra edhe e arsyeton shmangien qe i beri kesaj etape te gjere ne letersine shqipe.

Poezia dhe moderniteti

Ne veshtrimin ”Manifesti i modernitetit” , ne ane te ndryshme e shtjellon nocionin modernitet. Deri te perkufizimi i ketij nocioni ai vije natyrshem sepse ne pjesen me te madhe te veprimtarise se tij kritike, ai ka mbajtur qendrim se ç’eshte e çka nuk eshte modernitet.

Ne kritiken letrare, si dhe ne letersine qe eshte krijuar ne Kosove, me nocionin modernitet - modernizem, eshte manipuluar shume. Shpeshhere vepra te ndryshme jane definuar si moderne apo moderniste, e ne kohet e fundit edhe postmoderne, por me teper ky nocion eshte keqkuptuar dhe keqinterpretuar sesa eshte kuptuar drejt. Me kete nocion mbuloheshin ndjeshmeri te ndryshme dhe te kunderta.

Kete veshtrim autori e ka ndare ne katermbedhjete njesi. Njesia e pare emertohet ”Nocioni modernitet” dhe e fundit ”Funksioni projektues i modernitetit”. Qe ne fillim kritiku merret me perkufizimin e nocionit ”modernitet”, i cili sipas tij ”hyn ne radhen e nocioneve me te pacaktuara” ( f. 5 ). Shpesh zevendesohet prej nocionit avangarde dhe eshte nocion relativ, prandaj edhe se ky nocion duhet te ”riperkufizohet ne çdo kohe, duke pasur gjithnje parasysh karakterin historik te permbajtjes qe me te mbulohet”. ( 5 ) Moskuptimi i ketij nocioni çonte te mistifikimi i tij. Por para se te perkufizoje kete nocion, Profesori preferon me pare te perkufizoje se çka nuk eshte modernitet, ndersa perkufizimin e nocionit ”modernitet” ai, perveç perkufizimeve, me teper e le te hapur.

Ne vazhdim tregon kohen e fillimit te perdorimit te termit modernitet, prej Bodlerit, pastaj permend Apolinerin dhe Majakovskin si poete moderne.

Nocionin modernitet, R. Qosja e analizon ne tri fusha: ne fushen e poezise, te prozes dhe te kritikes letrare.

Çka s’eshte moderne ne poezine e sotme: ”… poezia entuziaste per origjinen e lashte, per famen e heronjve, per vyrtytet etnopsikologjike, ne te cilen patosi i larte pershkon ndjenjen, retorika cileson thenien, glorifikimi ngjyros tonin, kurse dekori romantik zbukuron vizionin” . Koha jone eshte kohe, ne te cilen mbizoteron vetedija kritike edhe ne krijimtarine poetike: ”Per me teper, ne kohen e sotme kur kategorite estetike, sikunder jane e bukura dhe e madherishmja, praktikisht, nuk kane me shkelqimin qe kishin per me teper se dymije vjet, poezia e entuziazmit, e glorifikimit dhe e dekorit eshte nje anakronizem jo vetem ne perpjestime boterore apo evropiane, por edhe ne perpjestime ballkanike” .
Shpeshhere ne kritiken tone, por edhe ne veprimtarine krijuese, moderniteti identifikohej me menjanimin e shenjave te pikesimit ne poezi, me lidhjen e fjaleve semantikisht te largeta, me formalizimin e vargut etj. Tek ne modernitet konsiderohej perseritja e sensibiliteteve te shkuara, himnizimi i i qendreses, semantika anakronike e konservatore, pastaj perseritja e tingujve dhe krijimi i pershtatjeve muzikore, perseritja e fonemave apo e fjaleve.

Teme me vete eshte moderniteti ne proze, e cila te ne eshte ne nivel me te ulet se poezia.

Ne proze shenje e modernitetit nuk eshte mungesa e fabules, pastaj nje proze sot nuk eshte moderne sepse eshte shkruar ne formen e monologut te brendshem. Proza nuk eshte moderne ”as pse mbeshtetet ne motivet, ne mitet dhe ne simbolet e traditave kulturore, apo vetem pse ne kurnizat e saj mitologjike dhe folklorike futen permbajtje aktuale dhe pse ashtu krijohen domethenie alegorike ose simbolike” . Moderne nuk mund te jete as proza e cila merret me ”hetimin e aspekteve te lenduara, te deformuara, te psikes se njeriut” .

Sa i perket modernitetit ne kritike, R. Qosja si kriter percakton aspektin e kritikes: ”aspekti, vertet, konsiderohet i vetmi kriter i percaktimit te modernitetit apo te jomodernitetit te kritikes letrare” .

Nje kritike e rrepte ketu i behet nocionit pasqyrim, qe ishte nocion qendror ne kritiken e realizmit socialist: ”nuk mund te quhet moderne kritika e cila bazohet ne nocionin pasqyrim…”

( 14 ) ne thelb te vepres eshte funksioni estetik i saj, ndersa funksionet tjera jane te huaja per vepren letrare. Ky shprehet ketu, kunder normativizmit dhe praktikes dogmatike, qe mbizoteronin ne realizmin socialist: ”moderniteti dhe praktika e dogmatizmit te realizmit socialist, objektivisht, perjashtohen” .

Pasi tregon se çka nuk eshte moderne ne letersi, profesor Rexhep Qosja ne shume aspekte prej shume aneve e perkufizon kete term.

Moderniteti eshte nocion njohes, nocion vleresues, eshte nje nocion me domethenie te gjere, moderniteti eshte tejkalim i poetikes skematike, moderniteti nuk mund te jete pjese, sepse ai eshte teresi. Moderniteti varet prej teresive siç jane ndjeshmeria, struktura, sistemi teorik, energjia e mendimit, vlera estetike etj. Ai: ”nenkupton zbulimin e permbajtjeve te reja; te ndjeshmerise se re; te vizioneve te reja; te moralit te ri; te ideve te reja; te aspekteve te reja; te formave te reja; te teorive; te metodave; dhe te teknikave te reja krijuese” . Ndjeshmeria, fryma, vizionet percaktojne nje veper te jete moderne apo konvencionale. Moderniteti e perjashton konformizmin, gjykimi i tij eshte ironik, perballe kufizimeve moderniteti ve lirine.

Dhe ne fund: me ke nuk pajtohet moderniteti?

Moderniteti nuk pajtohet me folklorizmin, me sentimentalizmin, me apologjetiken, me dekoracionin, me patosin dhe retoriken romantike, me normativizmin dhe dogmatizmin, me mitologjine patetike dhe me vetedijen lokale; ai nuk pajtohet me te sotmen, me veten sot per hir te se nesermes, eshte projeksion i botes se krijuar neser.

Individualiteti i Rexhep Qosjes si kritik letrar

Nje decenie pas botimit te librit ”Dialogje me shkrimtaret”, te Rexhep Qosjes, me rastin e ribotimit te kesaj vepre kritike, ne pasthenie, me te drejte theksohet se kjo veper ”shenon zanafillen e kritikes moderne shqipe” . Ketu duhet analizuar nocioni ”kritike moderne” sepse nje lloj i kritikes shqipe ekzistonte edhe para botimit te kesaj vepre, qe ishte nje kritike e pakonstituuar ne nivelin adekuat te vete letersise, as ne rrafshin e organizimit, te struktures kompozicionale apo te pergatitjes teorike dhe te kultures gjuhesore. Si poezia edhe kritika vuante nga nje retorizem patetik, nga nje klishetizem i improvizuar i mendimeve qe perseriteshin nga nje kritik te tjetri, duke pandehur se misioni i saj ishte efekti didaktik, qe bashkohej me perfoljen e permbajtjes se vepres. Kjo kritike me teper merrej me çeshtjet jashtetekstore, siç ishte biografia e shkrimtarit, orientimi ideologjik i tij etj. Kritika shqipe sillej rreth disa temave te perhershme siç ishin permbajtja dhe forma, personazhi pozitiv dhe ai negativ si dhe tematika e vepres.

Kur jemi ketu, vetvetiu rrjedh pyetja: Ç’te re solli Rexhep Qosja ne kritiken shqipe te kesaj kohe?

Ne radhe te pare ai trajtoi letersine shqipe ne pergjithesi, pa bere ndarje regjionale ose perpjekje per ta abstrahuar letersine e sotme shqipe nga letersia e tradites, dhe keshtu per ta trajtuar kete letersi si diçka te veçante. Si kriter kritiku kishte kriterin estetik te cilin ua kundervinte kritereve te tjera. Ai ne qender te interesimeve te veta vinte vepren letrare perkunder tradites, qe ne ate kohe me teper merrej me biografine e autorit se sa me vepren e tij. R. Qosja afirmonte sensibilitetin modern te letersise, kritikonte te metat: frymen patriarkale, optimizmin e rrejshem, ideologjizimin dhe politizimin e letersise etj. Ne kohen kur gjysma e letersise se sotme shqipe zyrtarisht ishte shpallur si Letersi e Realizmit Socialist dhe ne gjuhen e kesaj letersie zoteronte fjalori ideologjik dhe politik. Qosja si pengese per zhvillimin e letersise se sotme shqipe, ne veshtrimin per krijimtarine e Enver Gjerqekut, nuk le pa permendur ”ndikimin e zhdanovizmit dhe te kanuneve te Timofejevit e te teorive te tjera mbi tendencen e partisine ne art” . Madje, kjo ishte nder pengesat kryesore qe i kunderviheshin letersise se re shqipe. Ai i kritikon dhe i hudh si te pavlershme krijimet, me anen e te cilave krijuesit e fitonin besimin e pushtetit, perkedheleshin dhe benin karriere poetike dhe politike duke u ngritur ne rangun e poeteve te ”oborrit”, por edhe ne organet e pushtetit, krijues qe ”idealin poetik ia nenshtronin punes politike” .

Politizimi i artit, ideologjizimi i tij, i shkonte perkunder idealit estetik, e zhvishte ate nga qenesorja, e degradonte ate etj. Ne kete drejtim kritiku vepronte intelektualisht duke e ditur se arti ne qenien e tij e kishte universalen, ndersa politika te perkohshmen: ”… angazhimi i hapet, …. Nganjehere edhe tendenca … e demton spontanitetin e shprehjes.” R.Qosja nuk e shikonte vepren nga nje aspekt. Ai vepres letrare i bente nje veshtrim te gjere, e zberthente nga aspekti social dhe historik, nga aspekti psikologjik, ekzistencial, per te arritur ne analizen formale, ne analizen e stilit, te figuracionit, te struktures se vepres etj. Kritika e tij eshte quajtur ”kritike integrale” dhe me poshte vazhdon: ”Kjo kritike i ngreh ne nivel adekuat te gjitha dimensionet e rendesishme shoqerore ( te vepres - Ver. ime I. Bytyçi ); keshtu, ajo, e theksuar dhe e angazhuar ne kuptimin pozitiv, i perkrah dhe i stimulon ato me te dobishmet, me pozitivet si tek ne ashtu edhe ne teresi” . Angazhimi i Prof. Qosjes ne art dhe kulture, por edhe ne problemet aktuale eshte nje angazhim i llojit te angazhimit te intelektualeve evropiane, si Sartri, Markuze etj., ndersa kritika e tij ”pozitive” nuk ka te beje me nocionin ”pozitivizem”, po me nocionin e nje kritike konstruktive e cila vazhdimisht dhe me kembengulje del ne mbrojtje te vlerave te verteta kombetare dhe universale te artit. Ne nje shkrim per vepren e Rexhep Qosjes ”Nocione albanologjike”, Sylejman Syla thekson: ”Autori deperton dhe perqendrohet menjehere ne veper dhe te gjithe shkrimin kritik e senderton ne mbeshtetje te kontaktit te drejtperdrejte me te, pa e renduar me teorizime e elemente te tjera parazitare e te pafunksion” . Kritika e tij ne pergjithesi shenonte kulmet ne shqyrtimin e veprave letrare dhe keshtu ishte perhere e mirepritur si nga lexuesi ashtu edhe nga kritika letrare. Fjalori i tij eshte fjalor i intelektualit bashkekohor, qe zoteron filozofine dhe kritiken tradicionale humaniste te shekujve te shkuar, po edhe filozofine dhe kritiken bashkekohore. Perkunder qasjeve jashteletrare ndaj vepres, qe beheshin nga kritike te ndryshem ”ne kete shkrim kritik-letrar zoteron dukshem qasja e brendshme apo, thene me sakte, perqendrimi ne brendesine, ne strukturen e vepres” . Sipas Ali Aliut ”Rexhep Qosja, perfshin nje diapazon e sfera thuaja te pakufi ne te trajtuarit e aspekteve letrare” . Ne te shumten e herave vepra e tij eshte pritur pozitivisht si ngritje cilesore, si sintetizim i njohurive, pra , ajo ”eshte nje sinteze dhe nje thellim i metejme i studimeve historiko-letrare. Metoda origjinale dhe vetedija kritike historike autorit i ben te munshem qe te depertoje ne strukturen e brendshme te proceseve letrare…” , shprehet Bajram Krasniqi per vepren ”Prej tipologjise deri te periodizimi”.

Vleresime pozitive per kritiken e tij ka dhene edhe Jorgo Bulo ne shkrimin e tij ”Rexhep Qosja dhe vepra e tij "Porosia e madhe" : ”Si çdo veper e kultures shpirterore, edhe vepra shkencore eshte e pandare nga personaliteti i atij qe e krijon dhe nga epoka kur krijohet. E tille eshte edhe vepra shkencore e Rexhep Qosjes, e ketij krijuesi poliedrik, qe per nje çerek shekulli, me talentin e rralle, me pasionin dhe me guximin krijues qytetar qe e karakterizon, i eshte kushtuar levrimit te shkences e te letrave shqipe” .

Mirepo, perpos vleresimit pozitiv, qe i eshte bere kritikes se Rexhep Qosjes, nuk mungoi as rezerva nga kjo kritike, por nuk munguan as perpjekjet per ta nenvleresuar kete kritike, por edhe ata qe u perpoqen ta mohonin ate. Keshtu, Ibrahim Rugova, derisa ne nje punim te botuar ne revisten letrare ”Jeta e re” kritiken e R. Qosjes e krahasonte me veprat e kritikeve te medhenj si: ”S. Bevi, De Sanktisi, Bjelinskit, apo ate te Edmund Vilsonit” . Me poshte kete kritike e karakterizonte keshtu: ”kjo kritike ka krijuar nje gjeresi dhe nje shqyrtim te shumanshem te problematikes se letersise, e cila krijon mundesi qe ne vazhdim te dezintegrohet ne disciplinat e ardhshme te studimit te letersise, ka krijuar nje baze te volitshme per realizimin e ketij procesi te rendesishem, e cila e ka ngritur kritiken tone, veçanerisht ne aspektin metodologjik - teorik, si me inkuadrimin e metodave te ndryshme ashtu edhe me inkuadrimin dhe interpretimin e teorive.” ( Nenvizimi im - I. Bytyçi ) Nje qendrim tjeter, pothuaj te kundert me kete, ndaj kritikes se Qosjes, I. Rugova e mban ne librin e tij ”Kahe dhe premisa te kritikes letrare shqiptare ( 1504-1983 )”. Se do te kishte tjeter qendrim ndaj kritikes se R. Qosjes, Rugova ndaj kritikes se tij tregon qarte fakti se ky kritik kur e botoi artikullin e siperpermendur ne librin e tij ”Kah teoria”, pjesen ku flitet per R. Qosjen si kritik e hoqi nga teksti. Ne librin ”Kahe dhe premisa te kritikes letrare shqiptare”, ne rreth 4 faqe perpiqet ta perkufizoje kritiken e tij. Ne pergjithesi kete kritike do ta perkufizoje me nocionin kritike ”e angazhuar” ne letersi dhe ne kritike, por se per çfare angazhimi behet fjale ne vepren e R. Qosjes, ketu nuk definohet nga I. Rugova, sepse asnje kritike nuk shkruhet pa pasur autori i saj nje lloj angazhimi. Ky kritik ne vepren e akademik R.Qosjes sheh nje lekundje ne mes te tradicionalizmit dhe formalizmit ( f. 237 ), pastaj ai, (R.Qosja ) letersine e veshtron ne raport me çeshtjet morale ”çfare lidhet me premisat sociologjike e etike per letersine” ( f. 239 ); ne kritiken e tij ”nuk mund te çlirohet nga çeshtja e dualizmit vleresues” ( f. 239 ), ne vazhdim ceket inkonsekuenca ne mendimet e Qosjes etj. Ne pergjithesi ne kete shkrim eshte inkuadruar nje sintakse e terhequr zvarre dhe nje perpjekje e perdhunshme per ta ulur vleren e kritikes se Rexhep Qosjes. Ketu nuk eshte fjala per te metat e kritikes se tij, po per te meta te kerkuara aty ku nuk gjenden, per veprimin e nje alkimie gjuhesore e cila me ”mrekullite” e saj kthen arin ne thengjill, e thengjillin ne ar, gjithnje sipas nevojes. Kjo kritike ndaj Qosjes ne vete ngerthente filozofine provincialiste dhe ate te grupacioneve, qe shenjonte nivelin e ulet kulturor te mjedisit kosovar. Me fjale te tjera, kjo alkimi e fjales mund te perkufizohet si alkimi negative.

Nje kritik, qe eshte angazhuar edhe me heret te karakterizoje kritiken e tij si destruktive dhe R. Qosjen si ”mohues te vlerave kombetare”, ishte Hysni Hoxha. Por, R. Qosja ishte kategorik ndaj te metave te veprave te ndryshme, edhe ndaj nivelit te ulet kulturor te shoqerise shqiptare. Ai nuk i perkedhelte keto te meta, po si intelektual, i gjente dhe i kritikonte ato, prandaj edhe te shumica e intelektualeve te mirefillte dhe e lexueseve gezonte respekt. Ky fakt sikur ngjallte zili te pjesa e inteligjencies kosovare, e cila edhe pse kishte konsiderate te larte per veten, ne shoqeri sikur mbetej prapa perdes, prandaj me kritiken qe i benin R.Qosjes perpiqeshin qe t’ia kthenin vemendjen opinionit se kishte intelektuale te nje kalibri me te larte se ai i R.Qosjes. Hysni Hoxha ne artikullin ”Per nje dialog ne nivel kulturor” e problematizon kritiken e tij dhe i shfaq mospajtimet e veta me kete kritike. Hysni Hoxha nuk pajtohet me kriteret qe i perdori R.Qosja ne perpilimin e ”Antologjise se lirikes shqipe”, ne prezentimin jo te drejte te autoreve bashkekohore ne te, renien ne ”artizem” , ne qendrimin nenvleresues ndaj vepres se Migjenit etj.

Pa marre parasysh qendrimet e ndryshme dhe te kunderta ndaj kritikes se R. Qosjes, kritika e
tij hyn ne themelin e kritikes shqipe. Merite e ketij kritiku eshte ngritja e kritikes shqiptare ne nivelin
qe ka kjo kritike sot ne Kosove.


GJUHA, STILI DHE TERMINOLOGJIA E KRITIKeS

Nje kujdes te veçante ne shkrimet e veta Rexhep Qosja i kushton gjuhes dhe terminologjise se vepres. Gjuha e kritikes se tij eshte e gjalle, mjaft e pasur ne shprehje dhe pershkohet nga nocionet e kritikes moderne.

Qysh ne librin e pare ”Episode letrare” i eshte larguar, sa ka qene e mundur ne ate kohe, kritikes zyrtare te realizmit socialist qe ishte prezente ne kritiken shqipe. Megjithese ne librat e tij te pare kritike, hasim ne fjalorin e kritikes socologjike apo pozitiviste, ai ne librat ne vazhdim perqendrohet ne tekstin letrar, deperton ne strukturen e vepres artistike.

Fjalori i tij eshte fjalor i intelektualit bashkekohor, qe e zoteron estetiken, trashegimine e kritikes humaniste, por edhe kritiken moderne. Ne kohen kur u paraqit ky kritik, kritika shqiptare ishte e re ne moshe, ishte nen trusnine e filozofise dogmatike qysh ne start, ishte e krijuar ne kushte specifike dhe ne te shumten e herave eklekticizmi e pershkonte tej per tej. Gjuha qe e pershkonte ishte kaotike: shpeshhere, jo vetem ne nje tekst te kesaj kritike, por edhe ne nje fjali, gjejme mendime te kunderta, te papajtueshme ne mes tyre. Gjuha e kesaj kritike oscilonte ne mes te nocioneve te filozofise dogmatike marksiste ose nocioneve eklektike. Sa here qe tentonte te tejkalonte filozofine e pare, kalonte ne te dyten, ne eklekticizem.

R.Qosja eshte ai qe me vetedije te rralle e mohoi metoden e pare, por nuk iu bashkangjit te dytes, si shume kritike kosovare, qe e mbajne veten per kritike ”moderne”. Ai depertoi ne mes te ketyre dy rrymave mbizoteruese dhe me vendosmeri, hapi rrugen e studimeve bashkekohore ne kritiken shqiptare. Shenja me e dukshme per te dokumentuar kete eshte gjuha, qe ai perdor ne vepren e tij. Nocionet qe perdor jane ato te teorive bashkekohore letrare. por, kur jemi ketu, duhet permendur se mendimi i tij e ruan kontinuitetin me mendimin e mirefillte mbi artin dhe krijimtarine. Perkunder metodes moniste dogmatike dhe anarkise eklektike, kritiku ndoqi metoden pluraliste bashekohore ne kritiken letrare. Ai nuk ndalej ne biografizem dhe ne rrethanat shoqerore historike te krijimit te vepres, por me teper hynte drejtperdrejt ne tekstin letrar, ne strukturen e tekstit letrar, por nuk e la anash as horizontin e pritjes, lexuesin, receptuesin e vepres. Terminologjia me e shpeshte ne kritiken e tij eshte ajo e poetikes strukturale. Nocionet si studime strukturale, strukture, struktura figurative, sistemi simbolik, rrathet koncentrike te kuptiomit, ideogramet - ideologemat etj., shoqerohen nga nocionet e estetikes se receptimit si horizonti i pritjes, intensiteti i receptimit, studimi historik i receptimit etj. ne kritiken e R. Qosjes perdoren edhe nocionet e semantikes dhe te semiologjise si semantema, shenjuesi - i shenjuari etj. Keto nocione tregojne per gjeresine e interesimeve te ketij kritiku, per perdorimin e nocioneve sa me adekuate ne studimin e letersise.

Sintaksa e kritikes se Rexhep Qosjes eshte mjaft e pasur, elokuente dhe nuk e lodh lexuesin. Nje vlere tjeter e kesaj kritike eshte edhe qartesia e shprehjes, qe nuk e vullgarizon asnjehere kuptimin e vepres, perkundrazi e ben te afert me nje mase me te madhe lexuesish. Kjo veper, per pasurite e medha qe posedon tek lexuesi ngjall perjetime estetike.


Perfundimi

Prej librit te pare, ”Epizode letrare”, pothuaj ne çdo liber kritik, Rexhep Qosja u mor me letersine bashkekohore, e sidomos me poezine e sotme shqipe. Keto shkrime mund t’i ndajme ne ese, recensione, trajtesa, studime, veshtrime, por ai u mor edhe me periodizimin e kesaj letersie (poezie ). Ne keto shkrime, perveç analizes se tekstit, ai u mor edhe me çeshtje jashtetekstore, qe lidheshin me orientimin e kesaj letersie ne rrugen moderne. Ne keto shkrime qarte caktohet: ç’eshte tradicionale dhe ç’eshte moderne ne krijimtari, cilat jane te metat qe e shoqeronin, sidomos krijimtarine qe eshte krijuar ne Kosove, ne vitet e para pas Luftes se Dyte Boterore. Shikuar nga perspektiva e sotme, marrja me keto probleme, e rendon kritiken e R. Qosjes, por po te analizohen rrethanat ne te cilat eshte krijuar kjo letersi ne Kosove arsyetohet kjo ”ngarkese”.

Rendesia e shkrimeve te profesor Qosjes eshte e madhe sepse ne to u shtjelluan problemet qenesore te kesaj poezie. Pothuaj ne çdo rast ky kritik mbajti qendrim te drejte ndaj krijimtarise vazhdimisht, kur i lexojme vleresimet per disa poete, verejtjet, qe iu beri atyre, edhe sot e kesaj dite jane vertetuar se ishin te drejta.

Nder problemet kryesore me te cilat u mor ishte percaktimi i nocioneve adekuate te kritikes letrare, pastaj kerkimi i metodologjive bashkekohore. Luftimi i tadicionalizmit, i sentimentalizmit dhe i logjikes provinciale ishte ne plan te pare ne kritiken e tij. Letersia shqiptare, sidomos ajo qe krijohej ne Kosove, qe ne fillim vuante nga keqkuptimi i frymes se letersise, nga perdorimi joadekuat i nocioneve letrare, pastaj ne shkrimet e tij me te drejte shtjelloi fenomenin e hermetizmit ne letersine tone.

Jo njehere, ai u perballe me dogmatizmin ne trajtimin e fenomeneve letrare dhe jo njehere e sulmoi kete dogmatizem i cili, me normat e tij te ngurta, ia zinte frymen krijimtarise dhe mendimit te lire, pjese e te cilit eshte letersia. Romantizmi i rreme qe e shoqeronte kete letersi, pastaj notat sentimentale e provincializmi, ndikimet nga periudhat e mepareshme, si nga letersia kombetare ashtu edhe ajo boterore, e demtonin rende letersine e re shqiptare.

Problem me vete ishte problemi i modernitetit, te cilin R.Qosja perhere e perkufizonte, por duke e lene kete problem te hapur sepse mbyllja e problemeve eshte karakteristike per mendjen dogmatike.

Nje tjeter problem ishte edhe qendrimi i kritikut ndaj disa krijuesve. Ne kete drejtim mund te verehen disa inkonsekuenca: ndaj disave, si psh.: ndaj M. Kerveshit, deri diku edhe Rr. Dedajt, mbane qendrime teper te larta, ndersa ndaj A. Podrimjes e A. Shkrelit nganjehere eshte me teper skeptik e qortues sesa e meritojne.

Po, ta krahasojme kritikun e madh gjerman me prejardhje hebreike nga Polonia,
Marcel Reich-Ranicki, i cili i ben nje vleresim vepres se shkrimtarit te madh gjerman, Günter Grass ”Zunge zeigen”. Veper, te cilen autori e shkroi ne Indi: ”Ist ja sehr schön. Aber er hat doch nichts gemerkt. Das Buch ist leer. Da ist doch was nicht in Ordnung” ( Po shume bukur eshte. Por asgje s´ka verejte ai. Ky liber eshte i zbrazet. Aty diçka s´eshte ne rregull.) . Ndersa, per romanin e Martin Walserit ”Jagd”( Ndjekja) me keto fjale Ranicki i drejtohet W. Karasek-ut: ”Sie haben eine Kritik über das Buch geschrieben, ... Sie sind befreundet mit Walser, ich bin befreundet mit Walser, uns allen tut es sehr weh, dem Walser einen Schmerz anzutun, und ich habe den Eindruck gehabt,...Die Frage lautet- ... Ist das nun ein Roman über das banale Leben oder ist es ein banaler Roman?”( Ju e keni shkruar nje kritike per kete liber,...Ju e keni mik Walserin, une e kam mik Walserin, ne te gjitheve na rendon, qe ta lendojme Walserin, edhe une e kam pasur kete pershtypje,...Pyetja vjen...A eshte ky nje roman mbi jeten banale apo ky eshte vete nje roman banal?) . Po ashtu Hellmuth Karasek, i cili eshte kritik dhe redaktor i revistes “Spiegel” (Pasqyra), ne Gjermani, keshtu flet per romanin “Ein weites Feld” te Gynter Grasit, nje roman mbi bashkimin e Gjermanise dhe shkrimtarin Fontane: “Das Buch steht auf der Stelle. Die beiden Hauptfiguren verfügen über kein Leben, keinen Kopf, keinen Unterleib...” (Ky liber qendron ne kete pozite. Qe te dy figurat kryesore shtjellohen mbi te pajeten, pa hyrje dhe pa perfundim...) .

Askush nuk i merr per te keqe keto kritika kaq te ashpra per keta shkrimtare aq te medhenj! Ndersa te ne, keqkuptohet parimi dhe behet hataja...

Pa marre parasysh te metat e vogla, kritika e R. Qosjes gradualisht u ngrit dhe fjala e tij u be e respektuar ne te dy anet e kufirit shqiptar. Kritikat e tij per letersine shqipe ne Kosove e kishin peshen e kritikave te Sent Bevit ne France, te De Santkisit ne Itali dhe te Bjelinskit ne Rusi…

Keto kritika, ne te cilat u shtjelluan problemet kryesore te letersise shqipe, qendrojne ne baze te kritikes shqiptare. Kritika e tij u rrit se bashku me zhvillimin e letersise shqipe dhe shpeshhere i paraprinte kesaj letersie.


Referencat:

Prof. Dr. Agim Vinca, Struktura e zhvillimit te poezise se sotme shqipe(1945-1980).
”Rilindja”, Prishtine 1985, f.15.
2 Heinz Ludwig Arnold und Heinrich Detering , Grundzüge der Literaturwissenschaft. München 2001, f. 223.
3 Po aty, f. 636.
4 Ndreke Luca,Shtate Shaljanet. ”Rilindja”, Prishtine 1973(Pasthenia).
5 Loni Papa, Cuca e maleve. ”Rilindja”, Prishtine 1972(Pasthenia).
6 Kole Jakova, Toka e jone. ”Rilindja”, Prishtine 1972(Pasthenia).
7 Rexhep Qosja, Panteoni i rralluar. ”Rilindja”, Prishtine 1973, f.201.
8 Rexhep Qosja, Dialogje me shkrimtaret. ”Rilindja”, Prishtine 1968. f.215.
9 Po aty, f.217.
10 Po aty, f. 219.
11 Po aty, f.229.
12 Rexhep Qosja, Panteoni i rralluar. ”Rilindja” , Prishtine 1973. f. 129.
13 Po aty, f. 101.
14 Po aty, f. 102.
15 Po aty, f. 110.
16 Po aty, f. 115.
17 Po aty, f. 119.
18 Po aty, f. 86.
19 Rexhep Qosja, Antologjia e lirikes shqipe (Botim i dyte). ”Rilindja”, Prishtine 1979, f. XXXVI.
20 Po aty, f. XXXVII.
21 Po aty, f. XXXVII.
22 Po aty, f. XXXIX.
23 Po aty, f. XLI.
24 R. Qosja, Panteon I rralluar, f. 92-93.
25 R. Qosja, Antologjia e lirikes shqipe, f. XL.
26 R. Qosja, Dialogjet me shkrimtaret, ff. 251-287.
27 R.Qosja, Shkrimtare dhe periudha, ff. 343-369.
28 R.Qosja, Nocione te reja albanologjike, ff.152-191.
29 R. Qosja, Dialogje me shkrimtaret, f. 284.
30 R. Qosja, Shkrimtare dhe periudha, f. 359.
31 Po aty, f. 360.
32 R. Qosja, Nocione te reja albanogjike, ff. 152-188.
33 Po aty, f. 154.
34 Po aty, f. 159.
35 Po aty, f. 165.
36 Po aty, f. 165.
37 Po aty, f. 166.
38 Po aty, f. 168.
39 Po aty, f. 168.
40 Po aty, f. 169.
41 Po aty, f. 171.
42 Po aty, f. 172.
43 Po aty, f. 175.
44 Po aty, f. 175-6.
45 Po aty, f. 182.
46 Po aty, f. 182.
47 Po aty, f. 185.
48 Rexhep Qosja, Prej tipologjse deri te periodizimi, f. 255.
49 Po aty, f. 257.
50 Po aty, f. 268.
51 Po aty, f. 266.
52 Po aty, f. 286.
53 Po aty, f. 288.
54 Po aty, f. 289.
55 Rexhep Qosja, Nocione te reja albanologjike, f. 5.
56 Po aty, f. 7.
57 Po aty, f. 7.
58 Po aty, f. 11.
59 Po aty, f. 13.
60 Po aty, f. 14.
61 Po aty, f. 16.
62 Po aty, f. 17.
63 Rexhep Qosja, Dialogje me shkrimtaret. ”Rilindja”, Prishtine 1979 ( Shih: Pasthenia e Ali Aliut, f. 292).
64 Po aty, f. 255.
65 Po aty, f. 257.
66 Po aty, f. 258.
67 Ali Aliu, Kerkime, f. 41.
68 Sylejman Syla, Kritika dhe vepra, f. 24.
69 Po aty, f. 75.
70 Grup autoresh, Kritika dhe ese ne ” Letersia e sotme shqipe”( Shih pasthenien e Ali Aliut me titull
” Tendenca te kritikes sone”, f.362).
71 Bajram Krasniqi, Letersia dhe vetedija historike, f. 267.
72 Jorgo Bulo, Magjia dhe magjistaret e fjales. Dituria”, Tirane 1998, f. 275.
73 Po aty, f. 275.
74 Ibrahim Rugova, Interpretime metodologjike – teorike te kritikes letrare, ”Jeta e re” 1979, nr. 6, f. 1102.
75 Po aty, f. 1102.
76 Hysni Hoxha, Kritika. “Rilindja” Prishtine 1977, f. 216.
77 Marcel Reich –Ranicki / Sigfrid Löffler / Hellmuth Karasek ”… und alle Fragen offen”
(Das Beste aus dem Literarischen Quartett). “Wilhelm Heyne Verlag”, München 1997, f. 39.
78 Po aty, f. 41.
79 Po aty, f. 421.
 

Ju mund te merrni pjese aktive ne Forum, duke klikuar KETU!

Advertising your business using the internet and the World Wide Web is not just about pretty pictures on a computer.

AlbaNur reaches the whole Albanian community throughout the world in real time. Many of our visitors are from Europe & America, however there is growing traffic from our homeland in the Balkans as there become more internet users. We strive to have the most up to date local and global issues important to Albanians, to ensure our continued success.

E-Mail us a timshkupi@hotmail.com to find out how you can advertise your business at "AlbaNur".
------------