|
Ky takim nderkombetar behet ne nje kohe kur nje shqetesim i ri,
ose me sakte nje shqetesim i vjeter, i rikthyer me nje force te
re eshte shfaqur ne bote: marredheniet midis besimeve. eshte kjo
arsyeja qe teza e Samuel Hantigtonit, se pas renies se utopive
totalitare shekulli i 21-te do te jete shekulli i perplasjes se
qyteterimeve, ka zgjuar dhe vazhdon te zgjoje shume interesim ne
kahun e pranimit ose te kundershtimit te saj. E pranuar
teresisht ose pjeserisht, e glorifikuar ose e hedhur poshte, kjo
teze gjithsesi mund te injorohet. Ka kohe qe diçka shume e
rendesishme po ndodh ne boten tone, diçka qe vemendjes sone per
nje kohe te gjate i ka shpetuar. Do te quhet perplasje ose jo e
qyteterimeve, do te cilesohet katastrofe e pashmangshme ose e
shmangshme, kjo eshte e veshtire te parashikohet. Ajo qe mund te
thuhet me bindje eshte se shumica e popujve te botes jane te
perzier drejtperdrejt ose terthorazi me kete problem.
Rrjedhimisht, miliona miliona njerez kudo ne bote kane bashkuar
mendjet, pasionin dhe vullnetet e tyre, per t'i dale perpara se
keqes. Kam bindjen se mbledhja jone ketu ne Tirane ben pjese ne
mozaikun e ketij shqetesimi te pergjithshem njerezor. Per nje
nderthurje fatkeqe te rrethanave, acarimi midis besimeve ka
perkuar dhe shpesh eshte bere amalgam me nje zezone tjeter
planetare: terrorizmin. Terrorizmi, ashtu si konfliktet, ashtu
si lufterat, ashtu si urrrejtja qe i pjell, eshte me i vjeter se
te gjitha besimet e medha te sotme: krishterimi, islamizmi,
judaizmi dhe budizmi. Terrori ne te gjitha trajtat e tij, me
gjithe rekuiziten e maskat e veta, e ka shoqeruar historine
njerezore ne te gjitha fazat e saj. Terrorizmi nuk ka fe.
Terrorizmi nuk ka sistem vlerash ku mbeshtetet. Terrorizmi nuk
ka atdhe. Ashtu si qyqja qe nuk ka çerdhen e vet dhe uzurpon
çerdhet e te tjereve, terrorizmi kerkon popuj, vende,
ideologjira, besime fetare, kauza politike, konflikte racore,
acarime etnike, mjerime shoqerore e keshtu me radhe, per te
leshuar ne to vezet e veta, per te pjelle pastaj racen e vet:
terrorin. Identifikimi i terrorizmit me nje popull ose me nje
grup popujsh, me nje çeshtje madhore, me nje besim fetar, eshte
nje keqkuptim tragjik. Per fat te keq ky keqkuptim po ecen dhe
po kthehet ne faktor te pare, per t'i dhene terrorizmit ate qe
nuk e ka: nje baze, nje truall, nje besim. Terrorizmi e bashke
me te acarimi midis popujve me besime te ndryshme, jane kthyer,
siç u tha me lart, ne nje problem dramatik planetar. Kontinenti
yne europian eshte i prekur drejtperdrejt nga ky shqetesim. E
kur permendim Europen, e marrim me mend se gadishulli yne
ballkanik eshte dyfish i prekur. E ne kete gadishull vendi yne,
vend i rralle ne Europe me tre besime fetare, perben nje rast te
veçante, ashtu sikurse dhe cilesohet me te drejte ne programin e
ketij forumi.
Perse kemi tolerance mes tri feve
Ne qe jemi shqiptare, ndonese na vjen keq, jemi te ndergjegjshem
se imazhi i vendit dhe i popullit tone ne boten e sotme nuk
eshte per t'u lakmuar. Ne jemi te ndergjegjshem, gjithashtu, se
ky imazh nuk ndreqet as me mllefe, as me psheretima revanshiste,
por me pune dhe me emancipim te gjithanshem. E permenda imazhin
e demtuar te Shqiperise per te ardhur tek nje e vertete tjeter,
dhe pikerisht tek ideja se dhe ne keto kushte te veshtira, kur
ne ndodhemi nen prozhektoret e kritikes edhe ne kushtet, pra,
kur cenet tona kane dale ne plan te pare, ka diçka qe mbare bota
na e njeh per merite. Dhe kjo diçka, per fat te mire, nuk eshte
gje e vogel. Perkundrazi, ajo eshte diçka e madhe, e çmuar
veçanarisht sot. Kjo eshte toleranca, harmonia fetare. Ka kohe
qe kjo tolerance, permendet si nje gje proverbiale. Dhe ka arsye
per kete. Nje popull jo i madh ballkanik, nje komb me tre besime
dhe kater komunitete fetare, ne nje zone te famshme per grindje
dhe pezm. Nje popull aspak i urte, madje do te thosha i prirur,
si pjesa me e madhe e ballkanasve, per acarim. E megjithate,
ndonese me tri fe, kusht ideal per perçarje, shqiptaret gjate
historise se tyre nuk i kane njohur konfliktet fetare.
Shpjegimi per nje harmoni fetare, qe ka zgjatur me shekuj ne
Shqiperi, nuk duhet kerkuar ne ndonje paradoks, ne ndonje sistem
edukimi e emancipimi te nje niveli shembullor, e aq me pak ne
cilesi moralo-etike te veçanta te ketij populli. Shqiptaret jane
si gjithe te tjeret. Harmonia fetare e tyre eshte pjelle e vete
jetes, rrjedhoje e natyrshme e kushteve dhe e rrugetimit te tyre
neper histori.
Historiku i bashkejetes
Konvertimi, kthimi i nje pjese te shqiptareve nga feja e pare e
tyre, katolicizmi, ne besimin ortodoks, e me pas kthimi i nje
pjese tjeter ne fene myslimane, ka qene, me sa duket, edhe
shkolla e pare e tolerances. Gjate ketij procesi per shqiptaret
u be e zakonshme qe nje pjese e familjes te ruante besimin e
pare katolik, e tjetra te ishte ortodokse apo myslimane. Raste
te shumta deshmojne qe dy vellezer, njeri katolik e tjetri
mysliman, te jetonin nen nje pullaz, e keshtu me radhe kjo
ndodhte me fise e krahina te tera. eshte e kuptueshme se kur
njeriu mesohet te jetoje me besime te ndryshme ne te njejtin fis,
madje nen te njejtin pullaz, ai vetvetiu mesohet me tolerancen e
me harmonine. Nje njeriu te tille urrejtja midis feve i duket e
huaj dhe absurde. Kur ne shekullin e 19-te ne Ballkanin e
shqetesuar shqiptaret po perpunonin edhe ata strategjine e tyre
te shkeputjes nga Perandoria osmane, rilindasit shqiptare,
filozofet, poetet, politikanet, e kuptuan se harmonia fetare
ishte nje thesar i paçmuar. Ata e kuptuan se nje perçarje fetare
e shqiptareve do te vinte ne rrezik vete ekzistencen e
Shqiperise. Ndaj ata u kapen pas idese se harmonise fetare, me
thonj e me dhembe, per ta ktheyr ate ne nje antidot, ne nje
flamur krahas flamurit te lirise. Per fat te mire vizioni
liberal per fene, per pranimin e tjetrit, do te rrezatonte
njefaresoj nje tolerance ne mos te njejte, se paku te ngjashme,
kur ishte fjala per kombesine ose racen tjeter. Toleranca ndaj "tjetrit",
ndaj atij qe kishte jo vetem tjeter fe, por edhe tjeter kombesi,
u vertetua ne nje shembull te madh e te shkelqyer, qe nuk ka
qene aq i shpeshte ne historine e njerezimit: qendrimi i
shqiptareve ndaj hebrejve. Shqiptaret u shfaqen si komb
filosemit jo vetem ne jeten e tyre te perditshme. Filosemitismi
i tyre perballoi proven me te veshtire: holokaustin. eshte nje e
vertete e njohur, e megjithate, me lejoni ta perseris, se ne
mbarim te luftes se Dyte Boterore numri i hebrejve, ndersa
pakesohej kudo, ne Shqiperi u rrit gati 10 fish. Me lejoni ta
perseris kete, sepse popujt kane nevoje per modelet e mira dhe
ne jemi mbledhur sot ketu qe t'i inkurajojme ato. Botimi kohet e
fundit i dokumenteve te qeverise dhe aleateve te vet gjermane,
qe te hiqnin dore nga perndjekja e hebrejve ne Shqiperi ngaqe do
te krijoheshin probleme me popullsine vendase, deshmon gjer ne
çfare shkalle mbrojtja e hebrejve ishte unanime ne Shqiperi.
Aresyeja e dyte
Per te kuptuar me mire se si harmonia midis tre besimeve dhe
kater komuniteteve fetare, ne nje vend kaq te ngushte si
Shqiperia, nga nje program moral, nga nje filozofi, etike ose
strategji shqiptare, u ndesh me realitetin e ashper historik dhe
nga kjo perplasje doli e pademtuar gjer me sot, me lejoni qe t'u
kujtoj fare shkurt ato qe kane ndodhur ne kete vend lidhur me
fene. Feja e pare e shqiptareve, katolicizmi, e vjeter pothuaj
sa ajo e Romes, ishte e vetmja ne kete vend per gati 1000 vjet.
Ndarja e kishes romane nga ajo bizantine, ndarje kufiri i se
ciles kalonte perafersisht ne Shqiperi, do te sillte konvertimin
e pare te nje pjese te katolikeve shqiptare ne ortodokse. Disa
shekuj me pas, pushtimi i krejt Ballkanit nga Perandoria osmane
do te sillte, bashke me ushtrine dhe administraten, nje besim te
ri: islamin. Nuk ishin vetem nje pjese e shqiptareve qe u
konvertuan. Dukuria ishte e gjere ne gadishull. U kthyen ne
myslimane nje pjese e sllaveve dhe e grekeve. Katoliket
shqiptare ishin e para popullsi e madhe katolike qe ra nen
sundimin otoman. Ata u perpoqen te mbanin lidhjet me boten e
krishtere europiane. Merret me mend se nje kalvar i gjate e nje
martirizim i pafund i priste katoliket shqiptare, keta tragjike
te vetmuar, ne perandorine qe ishte krejt e huaj per ta. E
megjithate, ata e mbajten per t'u kujtuar shqiptareve ate qe
kishin humbur: atdheun dhe Europen. Ortodokset shqiptare,
ndonese te ndare fetarisht nga katoliket, u perpoqen, ashtu si
ata, te mbanin ndezur flaken e lirise dhe te shqiptarizmit. Nje
nderlikim i ri u shfaq ne jeten e ortodokseve shqiptare ne
shekullin e 19-te e 20-te, pas çlirimit te Greqise nga zgjedha
osmane. Nje ide groteske, e pjelle nga qarqe panheleniste, ideja
se ortodokset ballkanas jane greke dhe s'mund te kene tjeter
kombesi, i helmoi marredheniet midis te krishtereve greke dhe
shqiptare. Ortodokset shqiptare me veprat e tyre, me aktet, disa
here me flijimin e jetes se tyre, e deshmuan se ishin ortodokse
te nje kombesie tjeter. Ka kaluar kaq kohe e, per fat te keq,
nje ide e tille absurde vazhdon te gjelloje ne Greqine e sotme,
anetare e Bashkimit Europian.
Myslimaneve shqiptare, ithtaret e besimit te ri, do t'u duhej
ndoshta te kalonin neper proven me te veshtire. Duke marre fene
islame, besimin zyrtar te perandorise, myslimanet shqiptare, te
tunduar nga favoret, kishte rrezik t'i perçmonin e te ndaheshin
nga vellezerit e tyre te krishterte. Ky do te ishte fundi i
harmonise fetare ne Shqiperi dhe ndoshta fundi i Shqiperise.
Myslimanet shqiptare nuk e bene kete. Dhe jo vetem kaq. Si per
te treguar qarte se ata nderruan fene por nuk nderruan kombin,
ata, ashtu si edhe me pare, moren pjese ne te gjitha aksionet
kombetare bashke me te krishteret. Ata moren pjese ne
beselidhjet e hapta ose te fshehta, ne komitetet, ne
kryengritjet kunder shtetit osman. Ashtu si te krishteret, u
flijuan edhe ata, madje shpesh me denime me te rrepta, ngaqe,
kur ishte fjala per fatet e kombit, midis tij dhe fese zgjodhen
kombin. Pavaresia e gjeti Shqiperine ne nje kaos te plote.
Megjithate, edhe midis kesaj rremuje ballkanike te papare, edhe
midis principatave te perçara, midis programeve, flamureve,
peshkopeve, imameve, feudaleve, poeteve e banditeve, shkurt,
edhe ne ditet kur dukej sikur shqiptaret nuk kerkonin veçse
shkaqe per t'u kacafytur, perçarja fetare, me ndonje perjashtim
te rralle, nuk u shfaq.
Nje nga shpjegimet, si te thuash, nje nga sekretet perse pas
kaosit mbreteria e Zogut arriti ne nje kohe te shkurter te
vendoste rregullin ne Shqiperi ka qene edhe legjislacioni per
marredheniet e te tri feve me shtetin shqiptar. Ndonese i
perpiluar treçerek shekulli me pare, ky legjislacion eshte me i
miri gjer me sot ne historine e Shqiperise dhe nje nder me te
miret ne Europe. Ai eshte i tille ngaqe bazohet ne traditen per
te cilen folem me lart. Perfitoj nga rasti per t'u sugjeruar
autoriteteve shqiptare qe, lidhur me problemet e sotme te
ngjashme, do te benin mire te keshilloheshin me ate legjislacion.
Arsyeja e trete
Historia e harmonise fetare ne Shqiperi nuk eshte nje histori
idilike. Ne thelb ajo ka qene dhe mbetet dramatike. Nuk e kam
fjalen per episode te tilla si farsa tragjikomike e ndalimit te
besimeve prej regjimit komunist. As per mallkimin qe, ne emer te
fese, iu be alfabetit shqiptar dhe ortodokseve shqiptare qe e
lexonin ate. E as per rebelimin proturk te Haxhi Qamilit.
Historia ka qene ne thelb dramatike, sepse ka qene perhere e
mbarsur me rreziqe te medha. Sot, ne Shqiperine demokratike, te
gjitha rreziqet e kapercyera jane prape te mundshme. Ato jane te
tilla, siç u tha ne Europe, e, pa dyshim ne bote. Ne fund te
fundit, ngaqe jane te tilla, te mundshme, ne jemi mbledhur te
flasim e te shqetesohemi per to. Harmonia fetare, sa ç'eshte
madheshtore si ngrehine, aq eshte edhe e brishte. Mjafton e çara
e pare serioze, mjafton radikalizimi i njerit prej besimeve, qe
ngrehina te shembet. Ne rastin e Shqiperise te tre besimet,
ashtu siç e pame, jane te lidhura me kombin, me vete ekzistencen
e tij. Neve nuk na lejohet asnje sjellje e papergjegjshme, asnje
harrese, asnje pakujdesi ne mirembajtjen e kesaj ngrehine. Aq me
pak na lejohen pasionet meskine, anesite, per te mos permendur
provokimet dhe provokatoret. Se pari ne duhet te jemi te qarte
per gjerat themelore, per ato qe jeta dhe historia i kane
vendosur nje here e pergjithmone e qe nuk kane nevoje te vihen
ne dyshim. Te gjithe popujt e qyteteruar e bejne kete. Asnje
vend qe quhet i tille nuk i shkul e i ngul themelet e tij çdo
vit e çdo stine, si nomadet. Themeli i themeleve ne çeshtjen
fetare ne Shqiperi eshte qe te tre besimet kryesore jane te tria
barazisht te rendesishme e barazisht te ligjshme. Katoliket,
pavaresisht se jane me te pakte ne numer, perfaqesojne fene e
pare te shqiptareve. Si te tille ata kane nje zbritje vertikale
ne historine dhe kulturen shqiptare te pashembullt. Si te tille,
ata i kane dhene kombit shqiptar simbole dhe shenja themelore,
nga Gjergj Kastrioti te Nene Tereza. Shkurt, ata jane ura me e
vjeter, asnjehere e shembur, qe lidh Shqiperine me Europen.
Myslimanet shqiptare, ndonese feja me e re ne Shqiperi, kane te
njejtin legjitimitet. Ai sigurohet jo vetem nga prania e tyre e
fuqishme numerike, por nga kontributi rrjedhimisht i fuqishem ne
gjithe rrugetimin e popullit shqiptar drejt lirise dhe
emancipimit. Ortodokset shqiptare, ashtu si katoliket, ashtu si
myslimanet, kane qene pjese e pandare e korpusit kombetar ne te
gjitha stuhite qe ai ka perballuar. Keqkuptimit te pafalshem,
lidhur me kombesine, ata i kundervune kontributin e tyre kolosal
ne Rilindjen Kombetare Shqiptare, krahas vellezerve katolike e
myslimane. Ky drejtpeshim midis tre besimeve kryesore, duke mos
harruar ketu edhe komunitetin e kater, bektashizmin, nuk eshte
nje deshire e marre per realitet. Dhe as retorike poetike, ose
psikoze pajtuese, e tille qe kerkon drejtpeshimin dhe harmonine
atje ku ajo nuk ekziston. Ky drejtpeshim e ky legjitimitet jane
nje realitet, nje thelb. Shqiperia eshte nje vend me tri fe. Ajo
nuk mund te identifikohet me asnjeheren prej ketyre feve. Ne
qofte se ne nuk besojme ne kete, ne nuk besojme ne arsyen tone
te te qenit, ne arsyen e te qenit te vete Shqiperise. Si
rrjedhoje e kesaj, ne jemi te bindur se respekti i ndersjellte
midis besimeve duhet te jete i shenjte ne kete vend. Asnje
ngacmim a provokim nuk mund te lejohet midis vete besimeve.
Asnje ngacmim i laikeve kunder fetareve. Asnje ngacmim i
fetareve kunder laikeve. Se fundi, asnje ngacmim i te tre
besimeve kunder shtetit. Tundimet per te kunderten jane verejtur,
per fat te keq, kohet e fundit, ne periudhen e demokracise.
Rreziqet e reja
Keqkuptimet me te ndjeshme jane ato qe lidhen me raportet
komb-fe. Perkunder tradites shekullore, jane shfaqur prirjet per
ta vene fene kunder kombit. Lidhur me nderlikimin e qarqeve
fetare greke per t'u mohuar ortodokseve shqiptare kombesine, ky
eshte nje problem i rende, qe nuk ndihmon per asgje te mire ne
Ballkan. Shpresojme qe qeveria greke te ushtroje aq sa mundet
ndikimin e saj ne keto rrethe per te ndrequr nje keqkuptim.
Shfaqja e nje rryme radikale midis myslimanizmit shqiptar e ka
shqetesuar kohet e fundit jo vetem opinionin, por, siç eshte
deshmuar ne shtyp e ne TV, edhe vete komunitetin mysliman.
Mendoj se konflikti del nga kuadri i brendshem fetar qysh ne
çastin kur prek raportet me kombin. Ne shkrime dhe deklarata,
vertet te rralla, por shpesh te qarta, ne shtyp dhe ne internet,
jane hedhur ide qe e mohojne haptas kombin shqiptar, ne emer te
nje kombi tjeter, atij islamik. Jemi te sigurte se nje shpallje
e tille nuk mund te kete perkrahje midis shumices se islamisteve
te rinj shqiptare, nje pjese e te cileve kane kryer studimet ne
vendet arabe. Si ne rastin e panhelenizmit, shoqeruar me
proselitizmin e emigranteve shqiptare, ashtu dhe ne rastin e
panarabizmit, kemi te bejme me nje perpjekje per tkurje te
kombit shqiptar. Thene ndryshe, kemi te bejme me nje version
"soft" te copetimit te vendit. Nje dhunim tjeter i rende, i
ndeshur sidomos ne propagandat antishqiptare, ka qene perçudnimi
i idese se lirise e te drejtave te njeriut, duke u identifikuar
vetem me ato fetare. Per nje kohe te gjate propaganda e
Millosheviqit u perpoq t'i mbushte mendjen botes se lufta per
liri e shqiptareve te Kosoves nuk ishte gje tjeter veçse nje
lufte fetare e myslimanizmit shqiptar kunder krishterimit serb.
Nuk eshte e veshtire te perfytyrohet sot se sa tragjike do te
ishte per Kosoven po te binte ne kete kurth dhe, ne vend te
lirise se mirefillte, te kerkonte lirine fetare. Kurse ne vend
te krimineleve serbe t'i shpallte lufte krishterimit fqinj. Nje
vend i larget ne malet e Kaukazit, Çeçenia, po e paguan
shtrenjte nje ngaterrese te ngjashme. Nje tjeter problem qe
lidhet me trysnine radikale fetare eshte perpjekja per te
shfrytezuar historine e vendit. Nga acarimet midis
fondamentalisteve rrezikohet perçudnimi i historise shqiptare
gjer ne ate shkalle aq sa per pezm kunder krishterimit te
mohohen rrenjet, te mohohet autoktonia e popullit shqiptar ne
trojet e tij. Ne e dime se si ndodh ne Ballkan kur teza te tilla
dalin nga skajimi kinse historik, per t'u shnderruar aty per aty
ne tragjedi njerezore. Mbeshtetur nga teza te tilla, popullsia
çame u debua nga trojet e veta gjashtedhjete vjet me pare.
Mbeshtetur prej tyre, 300.000 shqiptare te Kosoves u debuan ne
Turqi prej Jugosllavise se Rankoviqit. Se fundi, ne pame me syte
tane debimin e gati nje milion shqiptareve te Kosoves ne prag te
shekullit te 21-te. Duke iu rikthyer idese se ruajtjes se
drejtpeshimit fetar ne Shqiperi, mendoj se eshte koha qe shteti
shqiptar t'i siguroje nje baze kushtetuese e ligjore ketij
drejtpeshimi. Institucionet fetare, vendet e kultit, shkollat,
fondacionet, financimet e brendshme ose te jashtme, te gjitha
keto nuk mund t'i lihen rastesise, por duhet te rregullohen me
ligj.
Shteti laik
Si rrjedhoje e kesaj, shteti shqiptar duhet te marre masat per
te njemendesuar autoqefaline e kishes ortodokse shqiptare.
Gjithmone ne kete vazhde, si rrjedhoje e faktit qe kombi
shqiptar ka tre besime dhe kater komunitete fetare shteti
shqiptar duhet te siguroje me Kushtetute ndalimin e pjesemarrjes
se Shqiperise ne aleanca ose liga fetare, ngaqe çdo aleance e
tille bije ndesh me parimin baze te laicitetit te Republikes dhe
ve ne pozite diskriminuese dhe perjashtuese besimet e tjera.
Shteti shqiptar duhet te ritheksoje parimin e laicitetit te
Republikes, duke e bere te qarte se feja eshte e ndare nga
shteti dhe nga politika. Vendi yne ka zgjedhur rrugen dhe
orientimin e vet drejt familjes se tij natyrale, familjes se
popujve europiane. Ai ben pjese sot ne aleancen dhe luften
kunder terrorizmit, kesaj flame qe eshte e drejtuar kunder
gjithe botes dhe kunder gjithe besimeve. Vendi yne modest
ndodhet, tani per tani, ne ate zone qe quhet si oborri i jashtem
i Europes. Vendet qe ashtu si ne jane ne pritje, i ofrojne
kontributet e tyre shtepise europaine. Kontributi yne, harmonia
fetare, eshte mesazhi me i qarte i miqesise e i mirekuptimit qe
Shqiperia i dergon sot familjes se popujve.
Fjalimi i mbajtur dje nga Ismail Kadare ne konferencen e
organizuar nga Qendra per te drejtat e Njeriut dhe Presidenca.
|
