Cymdeithas Treftadaeth Eglwyswrw a'r Fro

Eglwyswrw and District Heritage Society

Gartref
Hanes y Gymdeithas
Home

Plannwyd egin y Gymdeithas drwy weledigaeth dau o’r ardal – Paul Sambrook a Dave Jenkins. Erbyn Hydref 2005 roedd cyfarfodydd rheolaidd yn cael eu trefnu yn Nhafarn y Butchers. Cyfarfu pobl leol ynghyd â rhai a sefydlodd yn yr ardal i ddarganfod hanes am eu cartrefi a’u cymdogaeth.
Erbyn 2006 roedd aelodaeth y grwp wedi codi i 20 a phenderfynwyd cydweithio drwy gasglu lluniau i ychwanegu at y casgliad gwreiddiol. Cyn hir roedd digon o luniau i’w sganio i wneud cryno ddisg (DVD) a’u gwerthu am £5 yr un. Bu’r fenter yn boblogaidd gyda digon o adnoddau i gynhyrchu dwy ddisg arall. Cyn bo hir roeddynt wedi eu dosbarthu ymhell ac agos.
Sut bynnag, er chwilota a holi dyfal, mae un llun ar goll – llun yn dangos unrhyw agwedd o’r hen Ffair Feigan – y ffair nodedig a gynhaliwyd yn flynyddol yn Eglwyswrw tua diwedd mis Tachwedd. Os gall unrhyw un lenwi’r bwlch buasem yn falch petaech yn cysylltu a ni.
I gofio Ffair Feigan penderfynwyd trefnu achlysur penodol. Cynhaliwyd Dydd Agored yn Yr Hen Ysgol ar 24ain o Dachwedd 2007, gydag arddangosfa o arteffactau, lluniau, mapiau, llyfrau cyfeirio a llyfrau lloffion. Bu’n ddiwrnod o lwyddiant ysgubol a gododd broffil y gymdeithas.
Yn ystod misoedd cynnar 2008 cytunwyd i ymgymryd a menter heriol – cynhyrchu llyfr o atgofion ein bro mewn hanesion a lluniau. Bu cywain, didoli a chyflwyno cynnyrch am bron ddwy flynedd. Yna lansiwyd y llyfr ymysg canmoliaeth uchel ar 12fed Rhagfyr 2009..

Mae rhan fwyaf o'r llyfrau wedi eu gwerthu gyda chanran wedi eu dosbarthu dros Brydain a thramor i deuluoedd sy’n ymchwilio i’w gwreiddiau. Mae rhai copïau yn dal ar werth am £10, a gellir cysylltu a’r Gymdeithas drwy e bost enquire@eglwyswrwheritage.org.uk .
Ffynnu o nerth i nerth yw hanes y Gymdeithas. Mae aelodaeth rhan fwyaf o flynyddoedd rhwng 40 a 50. Bu bri ar wrando ar hanesion a phrofiadau siaradwyr gwadd yng nghyfarfodydd cyson yn Nhafarn y Butchers. Trefnir ymweliadau i leoedd megis y Llyfrgell Genedlaethol, Aberystwyth, Gerddi Aberglasney, ac wrth gwrs i Amgueddfa Werin San Ffagan. Bu siwrneiau nes adref diddorol megis teithiau cerdded i Garnedd Meibion Owen a gallt Tycanol ac ymweliad cofiadwy dros y ffin i Sir Gâr i’r Eglwys Eidalaidd yn Henllan. Rhaid peidio anghofio hefyd y pleser o droedio llwybrau a darganfod atyniadau lleol o fewn ein pentref - Eglwyswrw.
Dros y blynyddoedd mae'r Gymdeithas wedi parhau ei gwaith o gasglu a chofnodi hanes yr ardal. Rydym wedi bod yn ffodus i dderbyn rhoddion o ddogfennau a ffotograffau sy'n gysylltiedig â hanes lleol. Mae yna bob amser nifer o brosiectau ar y gweill. Y mwyaf amlwg yn y cyfnod diweddar yw'r prosiect Brodyr James, wedi ei enwi felly gan mae hyn oedd y cyntaf mewn gyfres o brosiectau mae'r Gymdeithas wedi derbyn Grant y Loteri sylweddol ar eu cyfer.
Yn Chwefror 2013 cynhaliodd y Gymdeithas weithdai yn y Fferm Ceffylau Gwedd, fel rhan o'r prosiect Brodyr James a reolir gan Rheinallt James, lle roedd plant o bob oed a gallu wedi cael y cyfle i ddefnyddio offer o gyfnod Howard a Herbert James o Arberth a adeiladodd ac yna hedfan eu ‘ Caudron Biplane' gan mlynedd yn ôl. Bu’r plant yn gweithio ar ‘propeller’, a gwneud helmedau hedfan o ledr yn ogystal ac adeiladu cyfarpar stêm ar gyfer plygu pren. Yr oedd yn hyfryd i weld pobl ifanc yn defnyddio hen offer oedd ar gael yn amser y Brodyr James, gyda llawer yn dangos lefel dda o sgiliau. Yn yr ail weithdy roedd hyd yn oed mwy o bobl yn cymryd rhan.
Rydym yn parhau i ymweld â safleoedd o ddiddordeb hanesyddol, Canolfan Dreftadaeth Gwyr, Amgueddfa Genedlaethol y Glannau yn Abertawe, Castell Aberteifi, Eglwys Manordeifi, Caer Oes yr Haearn, Castell Henllys, Amgueddfa Cwryglau Cenarth i enwi ond ychydig. Rydym wedi mynychu cyfarfodydd ar gyfer Aelodaeth o Gymdeithasau Hanes yn Llyfrgell Hwlffordd i wrando ar ddarlithoedd o amrywiaeth eang o bynciau yn gysylltiedig â hanes. Yn anffodus mae'r rhain wedi dod i ben.
Dangosodd y Gymdeithas fodel o awyren y Brodyr James, gyda efelychydd yn Eisteddfod yr Urdd 2013 ym Moncath, a hefyd mwynhawyd teithiau i lefydd a oedd yn gysylltiedig ag awyrennau.
Y mwyaf cofiadwy oedd ein hymweliad i Control Tower, Carew lle disgrifiodd y gwirfoddolwyr brwdfrydig sut oedd bywyd amser y rhyfel yn R.A.F. Carew a hynny mewn modd difyr, diwrnod fydd oedolion a phobl ifanc fel ei gilydd yn cofio am amser hir i ddod. Hefyd roedd ymweld a Ymddiriedolaeth Sunderland yn Noc Penfro yn brofiad gwych.
Yr ydym wedi helpu haneswyr teuluol o’r wlad hon a thramor a wnaeth gysylltu â'r Gymdeithas gydag ymholiadau am eu cyndeidiau a oedd wedi byw yn yr ardal hon.
Rydym wedi bod yn ffodus i ddod o hyd i siaradwyr galluog iawn sydd wedi siarad ar bynciau amrywiol megis Castell Aberteifi, Y Cardi Bach, Barwniaeth Cemais a Threftadaeth Forwrol Gorllewin Cymru i enwi dim ond rhai.
Yn ystod y blynyddoedd diwethaf rydym wedi coffáu Ffair Feigan gyda noson o ganu yn y Butchers Arms
Bu y Gymdeithas yn gweithio gyda phartïon eraill i godi Cofeb Rhyfel ar gyfer Eglwyswrw a'r ardal gyfagos. Mae pump ar hugain o bobl wedi marw mewn rhyfel, yn bennaf yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, Ein bwriad oedd codi cofeb er cof am y dynion hyn erbyn canmlwyddiant dechrau Ryfel Byd Cyntaf.

Cafodd gwasanaeth Goffa a Chysegru y Gofeb newydd ei gynnal yn Eglwys St Cristiolus Eglwyswrw ar Ddydd Sul y 10fed o Awst, 2014. Gweled Tudalen y Gofeb

Tua'r un amser dechreuodd y Gymdeithas prosiect arall i gofio'r ddau fachgen, sef Milton Jones a Donald Pritchard a bu farw mewn damwain ar y Preseli yn 1944, pan wnaeth y bechgyn drin neu symud ordnans milwrol a ffrwydrodd, gan ladd y ddau.
Roedd gan y prosiect hwn sawl agwedd yn anelu i helpu pobl ifanc fod yn ymwybodol o hanes lleol yn ogystal â hanes rhyfel.
Cynhaliwyd gwasanaeth ar Awst 31ain i ddadorchuddio plac er cof am y ddau yn Capel Seion Crymych gyda phlant yr Ysgol Sul yn cymryd rhan flaenllaw.


Mae llwyddiant y Gymdeithas yn ganlyniad o waith caled yr aelodau a'r gefnogaeth gan y gymuned ac o ymhellach i ffwrdd.

Gartref   Home